ICD-116B83	KAÇINGAN-KISITLI GIDA ALIM BOZUKLUĞU (ARFID) Avoidant-restrictive food intake disorder
ICD-10F98.2	Bebeklik ve çocuklukta beslenme bozukluğu
DSM-5-TRF50.82	Kaçıngan/Kısıtlı Yiyecek Alımı Bozukluğu

1. Tanım ve nozoloji

Kaçıngan/Kısıtlayıcı Yiyecek Alımı Bozukluğu (ARFID; ICD-11: 6B83; DSM-5-TR: F50.82) — gıda alımından kaçınma veya kısıtlama sonucu belirgin kilo kaybı, beslenme yetersizliği, enteral beslenme veya psikososyal bozulma. Beden imajı bozukluğu veya kilo almaktan korku yoktur (anoreksiyadan temel farkı).

2. Tarihçe

• DSM-IV “Feeding Disorder of Infancy or Early Childhood” — yalnız çocuklarda.
• DSM-5 (2013) — ARFID tüm yaşlara genişletilmiştir.

3. Epidemiyoloji

• Yaygınlık: %0,3–3,2 (yeme bozukluğu kliniklerinde ~%5–14).
• Cinsiyet: yaklaşık eşit (anoreksiyadan farklı).
• Başlangıç: çocukluk ve ergenlik baskın.
• Komorbidite: otizm spektrumu, anksiyete, OKB.

4. Etiyoloji ve patogenez

• Duyusal hassasiyet (besin dokusu, koku, görünüm) — özellikle otizm zemininde.
• Boğulma ya da kusma travmasından korku.
• Yiyeceğe düşük ilgi (low appetite, low food interest).

5. Klinik özellikler

Üç klinik prezentasyon

• Duyusal hassasiyet — seçici yiyici — sınırlı yiyecek türü, doku hassasiyeti.
• Yiyeceğe düşük ilgi — Açlık hissi az, yiyeceğe uyaran yok.
• Korku (boğulma, kusma) — belirli tetikleyici olaydan sonra kaçınma.

Sonuçlar: anlamlı kilo kaybı veya yeterli kilo artışı olmaması (çocuklarda), nutrisyonel eksiklikler (demir, çinko, vitamin), enteral beslenme bağımlılığı, sosyal bozulma (okul yemeği, arkadaşla yemek).

6. Tanı

6.1 Birleşik tanı ölçütleri

A. Gıda alımından kaçınma veya kısıtlama sonucunda en az biri:

1. Önemli kilo kaybı veya yeterli kilo artışı olmaması;
2. Önemli nütrisyonel eksiklik;
3. Enteral beslenme veya oral beslenme desteği bağımlılığı;
4. Önemli psikososyal bozulma.

B. Bozuntu mevcut besin eksikliği veya kültürel pratikle açıklanmıyor.

C. Anoreksiya veya bulimia bağlamında ortaya çıkmaz; beden imajı bozukluğu yok.

D. Başka bir tıbbi veya ruhsal durumla (örn. alerji, OKB) daha iyi açıklanmaz.

6.2 Kaynağa özgü belirlemeler

• DSM-5-TR / ICD-11 — aynı.
• NICE NG69 — ARFID için spesifik müdahale kuralları.

6.3 Tanı algoritması

1. Klinik görüşme ve beslenme geçmişi.
2. NIAS (Nine Item ARFID Screen) — tarama.
3. Tıbbi değerlendirme — kilo, boy, BMI, besin eksikliği laboratuvar.
4. Otizm ve OKB taraması.
5. Alerji ve GI patolojinin dışlanması.

6.4 Ayırıcı tanı

7. Muayene ve değerlendirme

• NIAS, EDE-Q.
• Kilo, boy, BMI geçmişi.
• Laboratuvar: tam kan, ferritin, sink, vitamin D, B12, folat.
• Otizm taraması (M-CHAT, ADOS).

8. Tedavi

1. Multidisipliner yaklaşım: beslenme uzmanı + BDT terapisti + yeme-uğraşı terapisti.
2. FBT-ARFID — Lock J. tarafından uyarlanmış.
3. BDT-AR — ARFID için Bilişsel Davranışçı Terapi (Thomas J.J.) — manualize edilmiş.
4. Basamaklı besin maruziyeti — yeni besin türlerinin kademeli olarak tanıtılması.
5. Duyusal entegrasyon unsurları (otizm zemininde).
6. Tıbbi: nütrisyonel düzeltme; ağır vakada enteral beslenme.
7. Komorbid anksiyete için SSRI; ARFID için spesifik FDA onaylı ilaç yok.

Kaynağa özgü belirlemeler

• NICE NG69 — basamaklı gıda maruziyeti.
• Thomas J.J. CBT-AR — yeni kanıt temeli.

Tedavi metodolojileri

1. ARFID için BDT (CBT-AR — CBT for ARFID) — Thomas (Thomas J.J.) — Manuelize edilmiş; duyusal, low interest, korku alt-tiplerine uygun protokoller.
2. FBT-ARFID — Ailenin yiyecek maruziyetindeki rolüne odaklanma.
3. Basamaklı Besin Maruziyeti — Yeni yiyeceğe bakma → dokunma → tatma → yutma aşamaları.
4. Dokuz Maddeli ARFID Taraması (NIAS — Nine Item ARFID Screen) — 3 alt tip tarama.

9. Prognoz

• Multidisipliner yaklaşımla çoğu hastada iyileşme.
• Otizm ve OKB zemininde uzun süreli izlem.

10. Mit ve yanlış inançlar

Efsane 1: “ARFID sadece 'seçici yeme'dir”

Kanıt: klinik tanı anlamlı işlevsel bozulma veya beslenme yetersizliği gerektirir.

Efsane 2: “Hasta açlıkla yemeye zorlanabilir”

Kanıt: Açlık stratejisi ARFID'de etkisiz ve aile-çocuk ilişkisine zararlı; kademeli maruziyet önerilir.

Efsane 3: “ARFID anoreksiyanın 'hafif formu'dur”

Kanıt: ayrı bir klinik birimdir; beden imajı bozukluğu ve kilo korkusu yoktur; müdahale farklıdır.

Efsane 4: “Otizm zemininde ARFID tedavi edilemez”

Kanıt: Duyusal entegrasyon ve davranışsal yaklaşımlar otizm zemininde de etkilidir.

Efsane 5: “Hasta ‘büyüdüğünde geçer’”

Kanıt: tedavisiz devam edebilir; erken müdahale nütrisyonel komplikasyonları önler.

11. Kaynaklar

1. WHO. ICD-11. 6B83 ARFID. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE NG69. 2017/2020.
4. Thomas J.J., Eddy K.T. Cognitive-Behavioral Therapy for ARFID. Cambridge University Press; 2018.
5. Zickgraf H.F., Ellis J.M. Initial validation of the Nine Item Avoidant/Restrictive Food Intake Disorder Screen (NIAS). Appetite 2018;123:32–42.
6. Lock J., Le Grange D. Treatment Manual for Anorexia Nervosa: A Family-Based Approach. 2nd ed. New York: Guilford Press, 2013.