6A25

Primer psikotik bozuklukların belirtisel görünümleri (Symptomatic manifestations of primary psychotic disorders)

ICD-10—	ICD-10'da karşılığı yoktur
DSM-5-TRF29	Tanımlanmamış Şizofreni Spektrumu ve Diğer Psikotik Bozukluk

1. Tanım ve nozoloji

6A25 ICD-11'de birincil psikotik bozukluklar grubunun (6A20–6A24) boyutsal alt yapısıdır. Ayrı bir klinik nozolojik birim değildir — tanı ana bozukluğun (örneğin, 6A20 Şizofreni) üzerine ek niteleyici olarak konur. Altı semptom alanının her biri için ayrı şiddet derecesi (yok / hafif / orta / ağır) değerlendirilir.

Konseptin temeli — psikotik bozuklukların heterojen klinik sunumunu klasik alt tipler (paranoid, hebefrenik, katatonik) yerine daha geçerli ve değişken bir ölçüm aracıyla tanımlamak.

2. Tarihçe

Bleuler “4A” semptomları (1911) ve Schneider “1. derece semptomlar” (1959) — kategorik yaklaşım.
Crow T.J. (1980) — Tip I (pozitif semptom baskın) ve Tip II (negatif baskın) konsepti — boyutsal yaklaşımın temeli.
Liddle P.F. (1987) — üç boyutlu faktör — gerçeklik bozulması, dezorganizasyon, psikomotor yoksulluk.
DSM-5 (2013) — Bölüm III araştırma kategorisinde boyutsal değerlendirme önerilmiştir.
ICD-11 (2019) — 6A25 resmi boyutsal niteleyici olarak entegre edilmiştir.

3. Altı semptom alanı

3.1 Pozitif semptomlar

Sanrı, halüsinasyon — algı ve düşünce süreçlerinde “artmış/ek” belirtiler. Şiddet: yokluğundan ağır düzeye kadar (hastanın günlük işlevselliğine etki derecesine göre).

3.2 Negatif semptomlar

Afektif küntlük, avolisyon (motivasyon kaybı), aloji (konuşma yoksullaşması), anhedoni, sosyal geri çekilme. Fonksiyonel bozulmanın temel nedenidir; farmakoterapiye zayıf yanıt verir.

3.3 Depresif semptomlar

Düşük duygudurum, umutsuzluk, intihar düşünceleri, psikomotor yavaşlama, anhedoni (negatif semptomdan farklı olarak duygusal bileşen baskın).

3.4 Manik semptomlar

Yüksek veya irritabl duygudurum, hızlı düşünme, grandiyöz düşünceler, azalmış uyku ihtiyacı, hızlı konuşma, psikomotor stimülasyon.

3.5 Psikomotor semptomlar

Katatonik bileşenler (mutizm, negativizm, balmumu esnekliği, postür alma), ajitasyon, yavaşlama, stereotipi.

3.6 Bilişsel semptomlar

Çalışma belleği, dikkat, yürütücü işlev, işlem hızı, sosyal biliş. Hastaların %75–85'inde mevcuttur; uzun vadeli işlevsel düzeye güçlü etki.

4. Klinik kullanım

4.1 Değerlendirme araçları

PANSS (pozitif, negatif, genel psikopatoloji alt ölçekleri).
SANS / SAPS — negatif ve pozitif semptomlar ayrı ayrı.
HAM-D, MADRS — depresif bileşen.
YMRS — manik bileşen.
Bush-Francis Katatoni Derecelendirme Ölçeği — psikomotor bileşen.
MATRICS Consensus Cognitive Battery (MCCB) — bilişsel bileşen.

4.2 Tedavi uygulamaları

Pozitif semptom baskın — standart antipsikotik (D2 antagonisti).
Negatif semptom baskın — atipik antipsikotik üstün (kariprazin); amisülpirid düşük dozda; klozapin — direnç durumunda; psikososyal rehabilitasyon.
Depresif bileşen — adjuvan SSRI (sertralin) veya antidepresan; intihar riski izlemi.
Manik bileşen — duygudurum dengeleyici (lityum, valproat) adjuvan; şizoafektif bozukluk olarak yeniden değerlendirme.
Katatonik bileşen — lorazepam testi veya EKT.
Bilişsel bileşen — bilişsel iyileştirme (Wykes 2011 meta-analizi); destekli istihdam ile birlikte uygulandığında işlevsel düzeye etki.

5. Kaynaklar arasındaki farklar

ICD-11 (6A25): her alan için şiddet derecesi hastalık seyrinde değiştiği için periyodik yeniden değerlendirme önerilir.
DSM-5-TR: III. Bölüm araştırma kategorisinde “Clinician-Rated Dimensions of Psychosis Symptom Severity” — ICD-11 6A25 ile paralel; resmi tanısal niteleyici değil, ancak pratikte kullanılabilir.
NICE CG178: boyutsal değerlendirme klinik yaklaşım olarak önerilir — tedavinin bireyselleştirilmesinin temeli.

6. Mitler ve yanlış anlamalar

Mit 1: “6A25 ayrı bir bozukluktur, tanı olarak konulabilir”

Gerçeklik: 6A25 ayrı bir klinik birim değildir — temel bozukluğun (6A20–6A24) niteleyicisidir.

Mit 2: “Boyutsal yaklaşım kategorik tanının yerine geçer”

Gerçeklik: ikisi tamamlayıcıdır — kategorik tanı nozolojik birimi, boyutsal niteleyici ise spesifik klinik sunumu tanımlar.

Mit 3: “Negatif semptomlar antipsikotiğin yan etkisidir, ‘gerçek’ değil”

Gerçeklik: primer negatif semptomlar şizofreninin temel özelliğidir — antipsikotikten önce de gözlenir. Sekonder negatif semptomlar (sedasyon, EPS, depresyon, pozitif semptom etkisi) ayrıdır ve yönetilebilir.

7. Kaynaklar

WHO. ICD-11. 6A25 Symptomatic manifestations of primary psychotic disorders. 2024.
APA. DSM-5-TR. 2022.
NICE CG178. 2014/2019.
Crow T.J. Molecular pathology of schizophrenia: more than one disease process? Br Med J 1980;280(6207):66–68.
Liddle P.F. The symptoms of chronic schizophrenia. A re-examination of the positive-negative dichotomy. Br J Psychiatry 1987;151:145–151.
Kay S.R., Fiszbein A., Opler L.A. PANSS. Schizophr Bull 1987;13(2):261–276.
Wykes T. ve ark. Am J Psychiatry 2011;168(5):472–485.