Məktub 11 — 23 avqust 1883, Vyana

Vyana, 23 avqust 1883

Şahzadəciyim, xəzinəm

Kənddəki həkimliyimdən geri dönən kimi sizin şirin məktubunuzu tapıram — özünüzü yaxşı hiss etdiyiniz barədə şad xəbərlə və sənin hər gün yorulmadan yazdığın bütün o əziz şeylərlə. Bu gün xəstəxanada sevimli həmkarım Dr. Vidderlə söhbət etdim; o, mənə uzun-uzadı izah etdi ki, pulu olmayan adamın evlənmək istəyi böyük axmaqlıqdır; mənim nəyəsə çatmağım üçün səkkiz il lazım olacaq; və bütün bunlar dünyəvi müdriklikdən və sairədən deyil — özünün inandığı kimi, ürəyinin sadəliyindəndir. Öz işimi layiqincə müdafiə etdim; ona dedim ki, o, mənim qızımı tanımır — qızım məni sərhədsiz uzun gözləyir; otuz yaşı olsa da onunla evlənəcəyəm — «o zaman yetkin arvad olar», — araya söz atdı; — çalışıb-yorulmaqla, uzaqlara getməklə buna çatacağam; insan risk etməlidir; qazanacağım şey hər riskə dəyər. O, geri çəkildi: iki ildə mənim iki min quldenim ola bilər axı; mənə Brunndakı Dr. Kohnun məktubunu göstərdi — o, bir il ərzində beş-altı min qulden qazanmağı ümid edir; və bunun kimi şeylər. Bu qaranlıq lövhəni çəkərkən o, tam ciddi deyildi. Ən gözəlini isə heç demədim: sevilmək nə qədər misilsiz xoşbəxtlikdir — hələ tamamilə, rəsmən bir-birinə məxsus olmasanız da; üstəlik, bir şahzadəciyi qaçırmaq səadətinə malik olsanız! Cəsarətli ol, xəzinəm; sən mənim arvadcığım olanda hələ çox cavan olacaqsan və bu qədər gözlədiyinə görə heç vaxt utanmamalısan. Bu gün sənə çox kiçik bir şad xəbər verim; «ən yeni üsulla» alınmasa, çox-çox yanılmış olaram; sənə yazmışdım — ümidimi günəş işığına bağlamışam, deyəsən, o, həqiqətən kömək edir. Bir də yazanda ki, alınmır, üzülmə; kəşf üçün səbr, vaxt və uğur lazımdır; nəsə alınanda da hər şey həmişə belə başlayır. Ona görə cəsur ol, şahzadəciyim.

Xəstəmin vəziyyəti pisləşmir; müxtəlif xırdalıqları ondan uzaqlaşdırıram; indiyə qədər öhdəsindən gələ bilmədiyim heç nə görünməyib; çox vaxt, mən bir təyinat verdikdə, eşidirəm ki, Breyer eynisini əvvəlcədən nəzərdə tutub.

Haqqında eşitmək istədiyin qadında səndəki kimi ciddi bir zəriflik var, mələyim, amma o qədər də sevimli deyil; ona qiymət verirəm, çünki o, əla müşahidə edir, belə səbrlə ona qulluq edir və belə məharətlə onu şadlandırır.

Doğrudan istəyirdim ki, yaxşılaşsın; Breyer isə belə hesab etdi: xeyr, və gələcək altı il ərzində yavaş pisləşmədən qorxur.

Deməli, artıq məktub kağızı yox, Martacan; sentyabrdakı qonorarımdan bir hissə alacaqsan və onunla eyni növdən məktub kağızı sifariş edəcəksən.

Xeyr, xeyr, daha yaxşısı onu özünə xərclə; çoxdan heç pulun olmayıb; indi isə sənə ancaq bir neçə xırda mark göndərə bilirəm ki, onu da bu gün yox — yalnız şənbə günü dəyişdirə biləcəyəm, çünki sabah növbəçiyəm.

İndi günü bitirək; gecə sevgilimə yazmağa davam edəcəyəm.

Üzr istə, ən əzizim — sənin zərif məktublarından sonra gözləyə biləcəyindən fərqli yazıramsa; amma mən səni o qədər aram xoşbəxtliklə düşünürəm ki, bizim özümüzdən deyil, yad şeylərdən danışmaq mənə asan gəlir.

Üstəlik, məni həmin anda məşğul edən şey barədə sənə yazmasam, bu, bir növ ikiüzlülük olar.

Doğrusu, indi — saat on ikidir — iki saatdır «Don Kixot»u oxuyuram və onda elə böyük zövq almışam.

Yersiz maraq haqqında, taleyi Don Kixotun macəraları ilə çulğaşan Kardenio və Doroteya haqqında, hekayəsində Servantesin həyat tarixindən bir parça olan əsir haqqında novellalar — bunlar elə incəlik, rəngarənglik və ağıllı yazılıb, sehrli meyxanadakı bütün cəmiyyət elə zərifdir ki, həddini aşmadan deyirəm: bundan xoş bir şey oxuduğumu heç xatırlamıram.

O qədər xoşbəxt cütlüklər, bir-birini bacılar kimi sevən xanımlar və o yazıq mavr qadınını elə incəliklə qarşılamaları; heç bir pis nəhəng içəri soxulmasın deyə gecə keşik çəkən və bu zaman pəncərəyə bağlanan cəngavər; bunların hamısı dərin deyil, amma təsəvvür edilə biləcək ən kamil şən zəriflikdir.

Don Kixot orada həm də düzgün işıqda göstərilir: o, artıq döyülmə və bədən əzabları kimi kobud vasitələrlə yox, həqiqi həyatın içində dayanan insanların üstünlüyü ilə gülünc göstərilir.

Eyni zamanda gücsüzlüyündə faciəvidir — düyünlərin hamısı açılan bir vaxtda.

Sanço öz alçaq motivlərində, xəyal aləmindən reallığa səndələyə-səndələyə keçməsində elə gözəldir.

Üstəlik Dorenin şəkilləri var; onlar yalnız o vaxt möhtəşəmdir ki, rəssam öz mövzusunun fantastik üzünü tutur; beləcə, o, meyxana sahibəsinin bir-iki sözünü götürüb göstərir ki, necə bədbəxt kiçik bir cəngavər bir qılınc zərbəsi ilə altı nəhəngi ikiyə bölüb; aşağı hissələr hamısı hələ ayaq üstədir, gövdələri isə toz-torpaqda yuvarlanır.

Şəkil möhtəşəm dərəcədə gülüncdür və cəngavər romanlarının mənasızlığını məhv etməkdə əla kömək edir.

Şərq səhnələri də ona alınır — memarlığın qəribəliyi və əzəməti, qara dağların təbiətinin sərtliyi; nəhayət, mətn ona karikaturanı əlinə verəndə də yaxşıdır — məsələn, kabuslar cəngavəri ovsunlayıb qəfəsə salanda.

Adam gülməkdən ölür.

Buna qarşılıq, digər səhnələrdə — cəngavərin xarakterinin əslində göründüyü səhnələrdə — incə ironiya əskikdir.

Orada o, çox vaxt həddindən artıq karikatura edilir və əsərdən misilsiz dərəcədə geri qalır.

Amma təsəvvür edə bilirəm ki, «Qəzəbli Roland» üçün şəkillər nə qədər möhtəşəm olmalıdır — bütünlüklə Dore üçün yaradılmış bir mövzu; hətta Bibliyadan da bəzi şeylər — məhz əfsanəvi və qəhrəmanlıq olanlar.

İndi isə, əziz, ən gözəl sevgilim, bu qeydlər ötəri axıb getsin; məni nankor sanma ki, guya səni az, yaxud soyuq düşünürəm.

Məktubların nə qədər ürəkdən olsa, mən bir o qədər susuram; onları oxuyanda içimdə fasiləsiz bir təsdiq kimidir; bəli, mənim Martacanımı belə istəmişdim, indi də belədir.

Yalnız belə qalsın və üstəlik tam sağlam olsun.

Ad günündə nə almısan?

Və niyə Minna yazır ki, bu il sənin üç ad günün olub?

Məndən isə bu il sənə çox yoxsul pay düşdü, doğrudan.

Gözlə yalnız — işlərim yaxşı olsa, ad gününü daha yaxşı qeyd edəcəyəm.

Axı qeyd edəcək o qədər çox günümüz var; o qədər gündə səni görmüşəm — və çox vaxt buna görə minnətdar olmamışam — və səni gördüyümün xatirəsi bir yadetmə günü yaratmağa bəsdir.

Gecən xeyrə qalsın, şahzadəciyim, özündən muğayat ol və sev

Sənin Ziqmundunu

Minnaya şirin, ağıllı məktubuna görə ürəkdən təşəkkür; o, ancaq daha az zəkalı cavaba yol verir, amma o da özünü çox gözlətməməlidir. Qoy o bir dəfə Şönberqə yazmasın ki, o da mənə cavab yaza bilsin.

Yoxsa mən bu qədər yuxuluyam, yoxsa bu gün bu qədər pis yazmışam? Yazdığımı özüm də çətinliklə oxuya bilirəm. Tez-tez sözləri də buraxıram, elə deyilmi? Bir də ürəkdən salam, Martacan.