Məktub 16 — 23 oktyabr 1883, Vyana

Növbədə, çərşənbə axşamı, 23 oktyabr 1883

Mənim sevimli Martacanım

«Sevimli» deməyə haqqım var, baxmayaraq ki, bəzən o qədər pis düşünür və o qədər acıqlı yazıram. Əgər səni yenidən incitmişəmsə, bunu da qalanlarının yanına qoy və mənim həsrətimi, tənhalığımı, səbirsiz can atmağımı və mənə vurulmuş qandalları düşün. Məndə vaxtaşırı bədbinlik və ruh düşkünlüyü tutmalarına bənzər hallar olur ki, sən, əzizim, mehribanım, onlara şərik olmamalısan. O vaxt sən mənə gülməli və düşünməlisən ki, mən nə qədər tez yenidən öz çevikliyimi və aydın mühakiməmi tapıram. Bu gün günortadan sonra, qızcığım, yenə gözəl müvəffəqiyyət qazandım, yeni bir qızıl üsulu tapdım ki, o, əvvəlkindən daha davamlı olacağını vəd edir; amma əgər onun da şıltaqlıqları olsa, yenə də son nəticəni əvvəlcədən görürəm ki, axtardığımı tam və ya demək olar ki, tam tapacağam.

İndiki ağır həyat məni bezdirməməlidir, təki biz sağlam qalaq və xüsusi bədbəxtlikdən uzaq olaq. Onda can atdığımız şeyə mütləq çatacağıq: kiçik bir ev, bəlkə ora qayğı girəcək, amma heç vaxt ehtiyac girməyəcək; qədərin bütün dəyişmələri içində birlikdə olmaq; bizi «əslində nə üçün yaşayırıq» sualından azad edən sakit bir məmnunluq. Mən bilirəm ki, sən necə sevimlisən, necə bir evi cənnətə çevirə bilərsən, necə həssas, necə şən, necə qayğıkeş olacaqsan. Mən sənə istəyə biləcəyin bütün hökmranlığı buraxacağam, sən də bunun əvəzini mənə səmimi sevgi ilə və qadınlar haqqında rəyi alçaldan bütün zəifliklərdən yuxarı durmaqla verəcəksən. Əgər fəaliyyət dairəm mənə vaxt qoysa, öyrənmək istədiklərimizi oxuyacağıq; mən sənə bir-iki şey öyrədəcəyəm ki, qız, gələcək yoldaşını və onun peşəsini tanımadığı müddətdə, onu maraqlandırmır; baş vermiş və baş verən hər şey sənin ona olan marağın sayəsində mənim üçün yeni bir şeyə çevriləcək. Sən məni zorla əldə etdiyim və ya edə bilmədiyim uğura görə yox, mənim istəyimə və səmimiliyimə görə mühakimə edəcəksən; sən peşman olmayacaqsan ki, gəncliyinin gözəl illərini sadiqliyə bəxş etmisən, mən isə sənlə fəxr edəcəyəm. Sən məni açıq kitab kimi oxuya biləcəksən; biz o qədər xoşbəxt olacağıq ki, bir-birimizi anlayaq və dəstəkləyək. Sən məni hər cür xırdalıqdan — xırda acıqdan, paxıllıqdan, əhəmiyyətsiz şeylərə hərislikdən — qoruyacaqsan; əgər qorxsan ki, məni elmi fəaliyyətdən uzaqlaşdırmısan, mən güləcəyəm və sənə bir neçə il əvvəl Kasseldə ölmüş, gənclik illərində elmlə məşğul olmuş, sonra isə həkim vəzifəsini qəbul etməli olmuş Benedikt Stillingin hekayəsini danışacağam. Amma on üç il boyu səhər insanın onurğa beyni üzərində işləmişdir və onun bəhrəsi böyük bir əsər olmuşdur; axşamlar isə beyin üzərində işini davam etdirmişdir; bu nəcib orqan haqqında biliyimizi borclu olduğumuz tədqiqatçılar arasında onun adını birinci çəkirlər. Bu, yəhudinin çalışqanlığı, inadkar coşqusu idi; özü də yəhudidə tez-tez rast gəlinən qədər istedadla birləşməmişdi. Biz də bunu edə biləcəyik.

Mənim sevimli Martam, gələcəkdə mənim üçün olacağın şeyin bir hissəsi artıq indidən mənim üçünsən. Sən mənim üçün getdikcə daha çox şey olmalısan. Xoşbəxtlikdə başqaları özlərini yaxşı aparırlar; biz — mənim Martacanım və mən — bunu indi, ayrı düşdüyümüz və heç də xoşbəxt olmadığımız halda da bacaracağıq.

Gecən xeyrə qalsın, əziz arvadcığım, qəlbini həmişə mənə aç; uzun müddət bunu etməyəndə mən çox kədərlənirəm.

Sənin Ziqmundun