Məktub 19 — 10 yanvar 1884, Vyana

Vyana,

cümə axşamı

Mənim əziz xəzinəm!

Rahatlıq — haqqım olan ən son şeydir və sən mənim qayğıma qalsaydın, onun yoxluğunu hiss etməzdim.

Əgər sən sonra nə vaxtsa nişanımızın xronikası kimi yazmaq niyyətində olduğumuz balaca kitabçaya baxsan, əsasən narazı qalacaqsan. Ancaq bu vəziyyətdən çıxış yolunu tapacağıq. Yalnız, xahiş edirəm, məni tənha qoymamaq üçün hər şeyi edəcəyinə dair verdiyin sözü unutma. Bu sözü sənin mənə saxlamağa icazə verdiyin güclü bir silah hesab edirəm. Sözünü tutacaqsan, ya yox, əvvəlcədən bilə bilmərəm. Baxmayaraq ki, mənim yanıma köçməyin layihəsini müzakirə edəndə sən kifayət qədər müqavimət göstərdin. Sənin iradən, sənin arzun mənim öz arzumdan az əhəmiyyətli deyildi. Ancaq sənin hüququn yoxdur ki, hesab edəsən ki, səni buraxmalı deyiləm. Məgər mən sənin naminə yalnız mənə xoş olacaq bir qurban verə bilərəmmi? Xeyr, bu yaramaz, bəlkə də başqa heç nə yaramaz. İndi aramızda məsafə var, mənim əziz Martacanım, və iş haqqında danışmaq istəməsəm də, yalnız o bizi, tənhaları, yenidən birləşdirə bilər.

Dünən küçədə atamı gördüm. O, hələ də niyyətlərlə doludur, hələ də nəsə ümid edir. Atama indiki işlərində kömək etmək üçün Emanuelə və Filippə yazmağı qərara aldım. Doğrudur, o, bunu istəmir, çünki əsasən pis sonluq gözləməyə alışıb. Dünən hər halda Emanuelə çox kəskin bir məktub yazdım. Ancaq niyə səni belə kədərli şeylər haqqında danışmaqla qəmləndirməliyəm!

Bu yaxınlarda Hammerşlaq ailəsində oldum. Onlar məni çox səmimi qəbul etdilər. Qoca professor məni əməkdaş götürdü və gənc tibbçi Albertlə ürək-ürəyə söhbət etmək kimi incə bir tapşırıq verdi. Sonra mənə bildirdi ki, əlini cibinə salıb kasıblara kömək etmək qərarına gəlib. Bir zəngin ona kasıblara kömək göstərmək üçün müəyyən məbləğ verib. O, mənə bu məsələdə kömək etməyi təklif etdi. Professor tez-tez mənə danışırdı ki, gəncliyini ağır ehtiyac içində keçirib. Kasıblara dövlət tərəfindən kömək gözləmək olmaz.

Əslində, bu işlə məşğul olmaya da bilərdim. Sadəcə bu işə öz töhfəmi vermək, sözdə yox, əməldə iştirak etmək istəyirəm. Professor onsuz da birinci dəfə deyil ki, mənim haqqımda bu qədər qayğıkeşdir. Tədris ili boyu da o, təmənnasız olaraq məni və başqalarını ehtiyacdan çıxarırdı. Əvvəlcə bundan çox utanırdım, ancaq onun baxışları ilə tanış olanda başa düşdüm ki, o, yaxşı adamdır. Ona güvənmək olar və o, müqabil öhdəlik tələb etməyəcək.

Əlli qulden yığmağa nail oldum. Onları valideynlərə və bacılarıma vermək istəyirəm.

Mən özüm çox çalışıram və indi başqaları üçün heç nə etməyə də bilərdim. Baxışlarımı professora çatdırdım və, ən azından qismən, ona kömək etməliyəm. Söhbət onun evində oldu və mən onu kifayət qədər tam səciyyələndirmək və onun bir qıza münasibətini aydınlaşdırmaq üçün söz tapmıram. Rozanı yanına dəvət etməsini istədim və biz onunla birlikdə otağa daxil olanda o, onun bacıları haqqında elə danışmağa başladı ki, hətta mən də hiss etdim ki, sanki arvadına qarşı soyuyub. İnsanları bir-birindən uzaqlaşdıran heç bir yaxşı, insani psixoloji motivləri bilmirəm, ancaq onlar, mütləq, mövcuddur. Roza, əlbəttə, zərbəyə dözmək və Anna ilə bölüşmək üçün güc tapacaq. Bəlkə onlar frau N.-dən tövsiyə alacaqlar. Bunu onunla müzakirə etmək ona mənimlə müzakirə etməkdən daha asan olacaq. Bu tövsiyə digər iki qız üçün də yarayacaq. Unutmağa haqqın yoxdur ki, onlar çox kasıbdır və üstəlik ailənin böyük uşaqlarıdır. Oğullardan biri xidmətçidir, qızlar isə xalq məktəblərində müəllimlik edərək çörək pulu qazanırlar.

Digəri isə, Albert, həkimdir, böyük təqaüd alır və kimyaçı professor Lüdviqin yanında laborant çalışır. O, mənə həmişə xoş gəlirdi və onlarla müqayisədə varlı bir şvab kimi daha firavan görünürdü. Mən hələ gimnaziya illərindən qoca yəhudi müəllimə dərin rəğbət bəsləyirdim. Deməli, indi sən hər şeyi bilirsən və, yəqin, açıq danışdığıma görə mənə minnətdarsan. Amma mən sənin haqqında hələ nə qədər az bilirəm, mənim yeganəm.

...Ümumiyyətlə, işimin gedişindən razı deyiləm. Xəstələr üzərində maraqlı müşahidələri daim və israrlı yığır, ümumiləşdirirəm, çox oxuyuram, hər dəfə çox və müstəqil məşğul oluram. Ümid edirəm ki, zamanla hər halda əsər dərc etdirəcəyəm.

Sən haqlısan: yazıq Natan birinci ordinator idi və mən altı ay yaşadığı otağına daxil olub hiss edəcəyəm ki, gecələr burada onun ruhu yaşayır. Ancaq mənim yuxum çox yaxşıdır və heç bir şeydən qorxmuram.

Axşam oxunuşlarında böyük uğurlar arzu edirəm. Bu xəbərlə xanımlarımızı heyrətləndirmək istəyirdim. Zamanla belə axşamlar kişilər üçün də təşkil olunacaqmı?

Bəli, bilirsən, onsuz da Volfinqin nişanlıdır.

Mənim fikrimcə, «The Chimes» çox cəlbedici, gözəldir, ancaq əvvəlcə hər şey çətin gedir. «The Battle of Life» sizin üçün daha asan və daha yararlı olardı, ancaq sən onsuz da bunu özün gözəl başa düşürsən.

Bu gün növbədəyəm və xidmətdəyəm.

Sabah daha şad olacaq, əzizim, sevgilim. Bu məktubu oxuyarkən düşündüyün hər şey barədə mənə cavab verməməyə haqqın yoxdur.

Gecən xeyrə qalsın.

Sənin Ziqmundun.