Məktub 48 — 2 fevral 1886, Paris

Paris, çərşənbə axşamı, 1886-ci il fevralın 2-si

Mənim sevimli, şirin xəzinəm

Sən o qədər zərif və ağıllı yazırsan və hər dəfə sən bir şey barədə ürəyini açanda sakitləşirəm. Sənə necə təşəkkür edəcəyimi bilmirəm; son vaxtlar sənə qarşı diqqətli olmağın xüsusi bir yolunu qarşıma məqsəd qoymuşam; güləcəksən; xəstə olmamağı. Çünki yorğunluğum bir növ yüngül xəstəlikdir — onu nevrasteniya adlandırırlar — son illərin zəhmətlərindən, qayğılarından və həyəcanlarından yaranıb və o, sənin yanında olduqda hər dəfə sanki sehrli çubuq toxunmuş kimi yox olub gedirdi. Deməli, bundan çıxır ki, mən səninlə tezliklə çox birlikdə olmağa can atmalıyam; və bu, biz evlənmədikcə güman ki, başqa cür mümkün deyil, ona görə də mən ildə o məşhur üç min quldeni tezliklə əldə etməyə çalışmalıyam; və mən tənbəl olmadığımdan və ümidlər pis olmadığından, mən də bədbəxt deyiləm və əsəbiliyim barədə narahat olmuram.

Çox sevinirəm ki, qonorar məsələsini düşündüyümü təsdiq edirsən. Mən həqiqətən fikirsizlikdən deyil, alicənablıqdan tora düşmüşəm. Sevgilim, sənin dediklərindən başqa demək olar ki, heç nə yoxdur. Yəni ki, biz gəncik və təcrübənin bədəlini ödəməliyik. Kitab satıcısına məktubuma hələ cavab gəlməyib. Əvvəlcə bu işi sənə yazmağa çox utanırdım, yalnız bu, məni çox əsəbləşdirdiyindən, yazmaya bilmədim.

Günün yeniliyi Obersteynerdən gələn çox mehriban məktubdur; bilirsən ki, onun xeyirxahlığına mən müəyyən, məqsədi hələ aydın olmayan bir ümid bəsləyirəm. O, mənə, misal üçün, bildirir ki, Vyanada indi nə elmi qalmaqallar baş verir. Vyana dairəsinin çox düzgün insanları yadımda da mənə çox yaxşı təsir edir. İnsan, adamların onu etmək istədiyi qədər pis olmamalıdır, yalnız ehtiyatlı olmalıdır. Məktubun səbəbi odur ki, o, buradakı həkimlər cəmiyyətinin nizamnaməsi barədə məlumat istəyir ki, bunu mən ona güman ki, bu axşam da təqdim edə biləcəyəm. İndi saat altıdır və saat doqquz yarımda, bilirsən ki, Şarkonun yanına gedirəm — bu gün çox pis əylənəcəyimi düşünüb qorxa-qorxa. Hazırlıqlar, təbii ki, bu dəfə ilk dəfəkindən az idi, amma o qədər nizamdan çıxmışdım ki, heç nə işləməmişəm.

Qəbul etdiyim bir az kokain məni danışqan edir, arvadcığım. Yazmağa davam edirəm və öz aciz şəxsim barədəki tənqidinə keçirəm. Bilirsənmi, insan necə qəribə qurulub: onun fəzilətləri çox vaxt məhv olmasının toxumunu daşıyır və eyibləri onun səadətini yaradır. Bernaysların xasiyyəti barədə yazdığın tamamilə doğrudur. Amma mənim şikayət etməyə səbəbim yoxdur. Səadətimi sənin özünün də belə şirin etiraf etdiyin bu şişirtməyə borcluyam, çünki yoxsa sənin əlini istəməyə heç vaxt cəsarət tapmazdım. Bunun sənin üçün də səadət olub-olmadığını araşdırmayaq. Amma həyatım bu gün sona çatası olsaydı, məndən necə yaşadığımı soruşan hər kəs eşidərdi ki, bütün bunlara — yoxsulluğa, yavaş uğurlara, insanlar arasında az rəğbətə, həddən artıq həssaslığa, əsəbiliyə və qayğılara — baxmayaraq, mən xoşbəxt idim: yalnız sənə sahib olmaq gözləntisi və məni sevdiyinə əminlik sayəsində. Mən sənə qarşı həmişə səmimi idim, elə deyilmi? Mən hətta əks cinsdən olan birinə qarşı adətən hər kəsə verilən icazədən — özünü ən yaxşı tərəfdən göstərmək icazəsindən — belə istifadə etməmişəm. Mən uzun-uzadı səni yozmuş və məzəmmət etmişəm, nəticə isə budur ki, səndən başqa heç nə istəmirəm: səni istəyirəm, həm də olduğun kimi.

Həqiqətənmi inanırsan ki, mən bayırdan o qədər simpatik görünürəm? Bax, mən buna çox şübhə edirəm. İnanıram ki, məndə bir qəribəlik duyulur və bunun son səbəbi odur ki, mən gəncliyimdə gənc deyildim və indi, kamillik yaşı başlayanda, düzgün qocala bilmirəm. Bir vaxt var idi ki, mən biliyə susamış və şöhrətpərəst olmaqdan başqa bir şey deyildim və hər gün incinirdim ki, təbiət xoş əhvalında bəzən bəxş etdiyi dahilik möhürünü mənim üzümə vurmayıb. O vaxtdan bəri çoxdan bilirəm ki, dahi deyiləm, və artıq anlamıram ki, necə dahi olmaq istəyə bilərdim. Mən hətta çox istedadlı da deyiləm; işə bütün qabiliyyətim, yəqin ki, xasiyyət xüsusiyyətlərimdə və gözə çarpan intellektual zəifliklərin olmamasındadır. Amma bilirəm ki, bu qarışıq yavaş nailiyyət üçün çox əlverişlidir; əlverişli şərait altında mən özümü ondan xeyli üstün saydığım Notnageldən daha çox iş görə bilərdim və bəlkə Şarkoya çata bilərdim. Bu, o demək deyil ki, çatacağam, çünki bu əlverişli şəraiti artıq tapmayacağam və onları zorla yaratmaq üçün dahiliyə, gücə malik deyiləm. Amma necə danışıram! Mən tamamilə başqa bir şey demək istəyirdim. Yəni sənin qeyd etdiyin yad adamlara qarşı qapalılığımın və sərtliyimin haradan gəldiyini izah etmək. Bu, yalnız inamsızlığın nəticəsidir, çünki dəfələrlə görmüşəm ki, adi və ya pis insanlar mənimlə pis rəftar edirlər; mən onlardan qorxmağa ehtiyac duymadıqca, daha güclü və müstəqil olduqca, bu da o dərəcədə yox olacaq. Mən həmişə özümü bununla təsəlli edirəm ki, mənə tabe olan və ya mənimlə bərabər olan adamlar məni heç vaxt xoşagəlməz saymayıblar, yalnız rəislər və ya hansısa başqa cəhətdən üstün olanlar. Mənə baxanda bunu çətin ki, demək olardı, amma mən məktəbdə həmişə cəsur müxalifətçi idim, həmişə ifrat bir mövqeyi bəyan etmək və adətən bunun cəzasını çəkmək lazım gələn yerdə olurdum. Sonra uzun müddətli birinci şagird kimi üstün vəziyyət aldığımda, mənə ümumi etimad göstərildikdə, artıq məndən şikayətlənməyə səbəb qalmadı. Bilirsənmi, Breyer bir axşam mənə nə demişdir? O qədər təsirlənmişdim ki, bunun üzərinə ona nişanlanmamızın sirrini bildirdim. O dedi ki, aşkar edib ki, məndə utancaqlıq qabığı altında ölçüsüz cəsur və qorxmaz bir insan gizlənir. Mən buna həmişə inanmışam, sadəcə heç kimə deməyə cəsarət etməmişəm. Mənə çox vaxt elə gəlirdi ki, əcdadlarımızın öz məbədlərini müdafiə etdikləri zamankı bütün inadını və bütün ehtirasını miras almışam, elə bil böyük bir an uğrunda həyatımı sevinclə fəda edə bilərəm. Və bununla belə mən həmişə o qədər aciz idim və alovlanan ehtirasları ən kiçik bir söz və ya şeirlə belə ifadə edə bilməzdim. Beləcə mən özümü həmişə boğmuşam və məncə, bu, məndən hiss olunmalıdır.

Belə axmaq etirafları edirəm sənə, şirin xəzinəm, və tamamilə səbəbsiz — əgər bu, məni danışmağa vadar edən kokain deyilsə. Amma indi şam yeməyinə aşağı enmək və sonra geyinmək və hələ bir az yazmaq istəyirəm. Sabah sənə tamamilə olduğu kimi yazacağam ki, Şarkolarda axşam necə keçdi. Sən hər halda danışacaqsan ki, mən parlaq əylənmişəm və mən eynisini Vyanaya yazacağam. Həqiqət — yalnız bizim üçün.

Gecə saat on iki yarım

Allaha şükür, qurtardı və sənə dərhal xəbər verə bilərəm ki, nə qədər haqlı idim. Adam partlayacaq dərəcədə darıxdırıcı idi; yalnız o bir az kokain məni bundan qorudu. Təsəvvür et: bu dəfə qırx-əlli nəfər var idi ki, onların üçünü-dördünü tanıyırdım. Heç kim heç kəsə təqdim edilməmişdi, hər kəs öz istədiyini etmək üçün özünə buraxılmışdı. Mənim təbii ki, heç nə işim yox idi; düşünmə ki, digərləri daha yaxşı əyləniblər, amma onlar heç olmasa danışa bilirdilər. Mən hətta həmişəkindən də pis danışırdım. Heç kim mənimlə maraqlanmırdı və ya maraqlana bilmirdi. Hamısı tamamilə qaydasında idi və mən hər şeyə hazır idim. Madamın qarşısında təzim etdim. O, güman ki, məndən çox əyləncə gözləmirdi və mənə dedi ki, onun əri o biri otaqdadır. Yaşlı kişi az hərəkətli idi, çox vaxt kürsüsündə otururdu və mənə çox yorğun göründü. Təbii ki, o, arabir bunu və ya onu götürməyi təklif etməyi unutmurdu; ondan gördüyüm yalnız bu oldu. Madmuazel yunan geyimində idi, hətta çox yaraşıqlı; bunu, sənin qısqanclığın da çox sürməyəcəyi üçün, sənə hətta deyə bilərəm; içəri girəndə mənə əl verdi, başqa isə mənimlə bir kəlmə də danışmadı. Yalnız axıra doğru Jil de la Turet ilə siyasi söhbətə girdim ki, o, təbii ki, Almaniyayla ən şiddətli müharibənin olacağını proqnozlaşdırırdı. Mən dərhal özümü nə alman, nə də avstriyalı olan yəhudi kimi tanıtdırdım. Amma belə söhbətlər mənim üçün həmişə çox əzablıdır, çünki məndə bir almanlığın oyanışını hiss edirəm ki, onu boğmağı çoxdan qərara almışam. — On bir yarımda hamını yemək zalına dəvət etdilər; orada içməyə çox, yeməyə bir az var idi. Mən bir fincan şokolad aldım. — Təsəvvür etmə ki, mən məyus olmuşam; belə bir «jour fixe»dən başqa cür heç nə gözləmək olmaz və mən yalnız bunu bilirəm ki, biz özümüz belə bir şey qurmayacağıq. Amma heç kimə bunun nə qədər darıxdırıcı olduğunu demə. Biz həmişə ilk axşamdan danışaq.

Və indi gecən xeyrə qalsın, şirin xəzinəm, səni ürəkdən salamlayır

Sənin Ziqmundun