Məktub 37 — 8 iyun 1885, Vyana

Bazar ertəsi, 1885-ci il iyunun 8-i

Oberdöbling sanatoriyası

Mənim şirin sevgilim

İnsanın başına nələr gəlmir! Dünən son dərəcə əyləncəli bir gün idi, bu gün isə saat hələ on birin yarısıdır, bunu da olduqca qəribə və əyləncəli hesab edirəm. Sənə danışmaq yazmaqdan asan olardı, amma nəyi bacaracağımı məmnuniyyətlə sınamaq istəyirəm. Sanatoriyanı heç görmüsənmi? Hirşenştrassenin sonundakı, sonra küçənin döngə etdiyi yerdə Qrinsinqə tərəf uzanan gözəl parkı xatırlayırsanmı? Elə o parkda, kiçik bir təpənin üstündə sanatoriya yerləşir: iki mərtəbəli böyük «ev»dən, kiçik evdən və yeni bir tikilidən ibarətdir; qarşı tərəfdə isə tamamilə ağırlaşmış xəstələr üçün nəzərdə tutulan, baxım evi adlanan bina durur. Dünən saat səkkizdə baqaj kimi yalnız bir əl ağacı ilə ora çatdım və bu son dərəcə qarışıq icmanın üzvü oldum. Sənə şəxsləri bir az yaxından təsvir edim. İlk növbədə orada professor N.N. var, ali hökmdar, onu indiyə qədər yalnız adından və üzdən tanıyırdım. Yaşlı kişi, xaç suyuna salınmış yəhudi, dolaşıq sifət cizgiləri, kiçik parik və sərt yerişi ilə — ya podaqra, ya da sinir xəstəliyi ucbatından. O, psixiatriyanın ekstraordinar professoru, dəlixananın baş həkimi, Meynertin müəllimi olub, amma şagird müəllimi hər elmi vəzifədən sıxışdırıb çıxarıb, yalnız praktikada ona az qala heç bir şey edə bilməyib. O, demək olar, çox istedadlı deyil, amma insanın çox ağıllı adlandırdığı növündəndir: köhnə praktik, çox şübhəli xasiyyətli, tamamilə eqoist, heç bir etibara layiq deyil və altmış beş və ya daha çox yaşı olmasına baxmayaraq, heç bir həzzə biganə deyil. Sanatoriyanı o, nazir Haymerlenin ögey qardaşı olan doktor Obersteynerlə birlikdə idarə edir. N.N.-nin tək qızı, Obersteynerin isə tək oğlu olduğundan ikisi evləniblər və gənc professor Obersteyner, N.N.-nin kürəkəni, müəssisənin əsl rəhbəridir. Obersteyner Breyerin, Fleyşlin, Exnerin və bu kimi adamların dostu, Brükkenin şagirdidir və buna görə mənə qədimdən tanışdır. Nəşrlərim üçün lazım olan kitabları borc almaq məqsədilə çox vaxt onun yanında olmuşam. O, balaca, arıq və görünüşsüz, çox mehriban təbiətli, böyük vicdanlılıq və düzgünlük sahibidir. Elmdə xüsusi nailiyyəti olmayan zəhmətkeş işçi, həkim kimi isə çəkingən və mülayimdir. Xanımı uzun boylu, solğun, xoş sifət cizgilərinə malikdir, atasına danılmaz bənzərliyi var; müəssisənin təsərrüfat hökmranlığı onun əlindədir, səhər tezdən durur və hər işdə iştirak edir. İki uşağını da görmüşəm. Böyüyü oğlandır, təəssüf ki, beyin xəstəliyi ucbatından yarım iflicdir. Süfrə arxasında assistent doktor K. ilə də tanış oldum; o, on iki ildir ki, evdədir, gözəl və dəhşət dərəcədə darıxdırıcı germanlıdır. Evlidir, ailəsi ilə birlikdə evdə yaşayır, xanımı qardaşım qızı Paulinaya heyrətamiz dərəcədə bənzəyir. Hər ikisi bu gün səfərə gediblər. Ev heyətinə hələ nəhəng boylu inspektor, mətbəxdə Toni xanım, qadınlar üçün yoldaş xanım kimi Mari xanım — ikisi də hörmətli, möhkəm matronalar — sayı-hesabı bilinməyən qulluqçular və otaq qızları daxildir; sonuncuları çox gözəldirlər, güman ki, köhnə professorun seçimidir. Evdə altmış xəstə saxlanılır: ağlı zəifliyi hər dərəcədə olan ruhi xəstələr — qeyri-mütəxəssisin hiss etmədiyi yüngül kəmağıllıqdan tutmuş ruhi batıqlığın ən dərin dərəcəsinə qədər. Həkim müalicəsi təbii ki, az əhəmiyyətlidir, yan-yana aşkar edilən daxili və cərrahi xəstəliklərlə məhdudlaşır; qalan hər şey nəzarət, baxım, qida və sərbəst buraxmaqdır. Mətbəx təbii ki, evdədir. Xəstələrin ən yüngülləri naharı rəhbərliklə, həkimlə və inspektorla birgə yeyirlər. Bunlar təbii ki, hamısı varlı adamlardır: qraflar, qrafinyalar, baronlar və bu kimi. Pièces de résistance iki əlahəzrətdir: şahzadə S. və şahzadə M. Sonuncusu, xatırladığın kimi, Napoleonun xanımı Mari Luizanın oğlu və bizim imperator kimi imperator Franzın nəvəsidir. İnanmazsan, bu şahzadələr və qraflar nə qədər yazıq görünürlər, halbuki onlar əslində kəmağıl deyillər, sadəcə kəmağıllıqla ekssentrikliyin bir qarışığıdırlar.

İndi özümə gələk. Qəbuluma razı qalmağım üçün hər cür əsasım var. Yaşlı professor mənlə çox mehriban rəftar etdi, kollokvium və səfər təqaüdü haqqında soruşdu və təqaüd barədə mənə ümid verdi. Dünən və bu gün səhər yeməyində və qara qəhvə zamanı professorlarla tək-tənha idim. Obersteyner təbii ki, məni bütün bu qayda-qanunlarla tanış etdi və həmişə olduğu kimi yaxşıdır. Bir az diaqnoz qoymaqla, görünür, ona çox təsir etmişəm və o, srağagün gəlmiş bir amerikalı ilə ünsiyyətdə yararlılığımı, həmçinin xəstələrin adlarını və üzlərini yadda saxlamaq bacarığımı tərifləyir — baxmayaraq ki, o, məndən hələ çox qarışdırmalar görəcək. Yemək çox yaxşı verilir: on ikinin yarısında yüngül səhər yeməyi, saat üçdə nahar; dünən axşam yeməyindən əvvəl şəhərə getdim. Əslində hələ sığınacaqsız olduğumdan mənə onun kitabxanasında qalmaq üçün yer ayrılıb — Vyana ətrafındakı bütün təpələrə baxan sərin bir otaq; orada mikroskop durur və divarlarda sinir sisteminin ədəbiyyat xəzinəsi var ki, bununla darıxmaq çətindir. Bundan əlavə mənə N.N.-nin salonunda yemək və yazmaq üçün bir künc də hazırlayıblar. İçəridə süfrə açılır, mən isə kitabxanada yazıram. Cümə axşamı mənim üçün otaq boşalır, orada yeməkləri də tək-tənha yeyəcəyəm. İş isə belədir: səhər doqquzun yarısından ona qədər birlikdə vizit edilir, bunun ardınca Obersteyner şəhərə yollanır və ikidən dördə qədər qayıdır; mənim həqiqi məsuliyyətim də məhz o vaxtdır ki, o zaman bəzən hər hansı həkim işi də görülməli olur — məsələn, bu gün olduğu kimi bir xanımı udlaq zondu ilə yedizdirmək; bunlardan başqa baş çəkənlər və ya rəsmi komissiyalar gələndə məlumat vermək. Səhər vizitindən saat üçdəki nahara qədər — bu cür ola biləcək kəsintilərdən əlavə — və sonra üçdən yeddiyə qədər vaxtım azaddır; yeddidə yenidən xəstə otaqlarına daxil olunur. Ümumiyyətlə, rəhbər və ya aşpaz olmayanda iş çox azdır və burada, əgər mövcudluq uğrunda mübarizənin inkişaf və canlılıq verən amili çatmasaydı, həqiqətən aramlıq içində arvad və uşaq ilə yaşamaq olardı. Bu, əslində, məmuriyyətdir. Amma əgər bayırda işlər getməsə və mən mütləq beyin anatomiyası ilə məşğul olmaq istəsəm, öz arvadcığımdan soruşacağam ki, hətta mətbəxin qayğısını çəkməyə ehtiyac olmayan belə bir həyat onun xoşuna gələrmi. Bunun öz lehinə və əleyhinə tərəfləri var; amma indi məni bunu düşünməyə qoyma.

Bu üç həftədən — tənbəllikdən və yaxşı yeməkdən başqa — istifadə edə bilərəm: bir xəstəlik tarixçəsi yazıram və yeni bir nəşr üçün ədəbiyyat toplayıram; ona sonra anatomik araşdırmalar da əlavə olunacaq. Keçən ay hazırladığım preparatları da öyrənəcəyəm.

Mənə yalnız buraya yaz: doktor Z. F., Oberdöbling sanatoriyasının həkimi, Hirşenqasse 71. İstəyirəm mümkün qədər çox vaxtı burada keçirim ki, insanlar yaxşı rəftarın müqabilində məndən də bir şey alsınlar. Qəbulumu yalnız çərşənbə və cümə günləri, amerikalımın gəldiyi günlərdə aparıram; yoxsa şəhərdə görəcəyim iş azdır.

Səni ürəkdən salamlayır

Sənin Ziqmundun