Cəmiyyət, kütlə və əxlaq
«Qonşunu özün kimi sev» əmri, insan təcavüzünə qarşı ən güclü müdafiədir və mədəni Fövqəl-Mənin psixoloji olmayan yanaşmasının əla nümunəsidir. Bu əmr icra olunmazdır; sevginin bu qədər böyük şişirdilməsi yalnız onun dəyərini azalda bilər, amma ehtiyacı aradan qaldıra bilməz. Mədəniyyət bütün bunları nəzərə almır; o, yalnız xəbərdarlıq edir ki, qaydaya riayət etmək nə qədər çətindirsə, o qədər də layiqli sayılır. — Kitab 13, «Mədəniyyətdəki narahatlıq»
Belə ki, insan nə qədər fəzilətli olarsa, o qədər sərt və şübhəçi davranır, nəticədə müqəddəslikdə ən uzaq məsafəyə qədər gəlmiş olanlar, özlərini ən böyük günahkarlıqda ittiham edirlər. Daha sərt və daha diqqətli vicdan, əxlaqi insanı xarakterizə edən əsas cəhətdir və müqəddəslər özlərini günahkar kimi təqdim edirlərsə, bunu əsassız etmirlər: onlar həvəs doyumuna olan vəsvəsələrə xüsusilə yüksək dərəcədə məruz qalırlar, vəsvəsələr isə məlum olduğu kimi, daimi imtina ilə yalnız artır, vaxtaşırı doyum zamanı isə ən azı müvəqqəti azalır. — Kitab 13, «Mədəniyyətdəki narahatlıq»
Bu səbəblərin birincisi odur ki, fərd kütlədə yalnız çoxluq faktı sayəsində məğlubedilməz güc hissi qazanır və bu hiss ona tək olanda mütləq cilovlayacağı həvəslərə qulluq etməyə imkan verir. Kütlənin anonimliyi və nəticədə məsuliyyətsizliyi səbəbindən, fərdləri həmişə çəkindirən məsuliyyət hissi tamamilə yox olduğu üçün, buna daha az əsas qalacaq. — Kitab 12, «Kütlə psixologiyası və Mən təhlili»
Qətldən və ya insestdən çəkinəcək sonsuz sayda mədəniyyət insanı, cəzasız qala biləcəkləri təqdirdə, hərisliklərinin, təcavüzkarlıq həvəslərinin və cinsi istəklərinin ödənilməsini özünə qadağan etmir, başqalarını yalan, aldatma və böhtanla zədələməkdən çəkinmirlər; və bu, çox güman ki, bir çox mədəniyyət dövrü boyunca həmişə belə olub. — Kitab 13, «Bir İllüziyanın Gələcəyi»
Və nəhayət: Kütlələr heç vaxt həqiqətə susamışlıq yaşamayıblar. Onlar illüziyalar tələb edirlər, onlardan imtina edə bilməzlər. — Kitab 12, «Kütlə psixologiyası və Mən təhlili»
Mədəniyyət işinə məcburiyyətdən imtina etmək mümkün olmadığı kimi, çoxluğun azlıq tərəfindən idarə edilməsindən də imtina etmək mümkün deyil, çünki kütlələr tənbəl və dərketmədən məhrumdurlar, həvəslərdən imtinanı sevmirlər, arqumentlərlə onun qaçılmaz olduğuna inandırıla bilməzlər və onların fərdləri özbaşınalıqlarına yol verməkdə bir-birlərini dəstəkləyirlər. Yalnız öz liderləri kimi tanıdıqları nümunəvi fərdlərin təsiri ilə mədəniyyətin davamı üçün lazım olan iş görməyə və imtinalara razı salına bilərlər. Əgər bu liderlər həyatın zəruriyyətlərinə üstün dərk qabiliyyəti olan və öz həvəs istəklərini idarə etməyə qadir şəxslərsə, hər şey yaxşıdır. — Kitab 13, «Bir İllüziyanın Gələcəyi»
Bu imtina mədəniyyət inkişafı prosesində tədricən artmışdır; onun ayrı-ayrı mərhələləri din tərəfindən təsdiqlənmişdir; imtina edilən həvəs doyumu hissəsi tanrıya qurban edilmişdir; beləliklə qazanılan ortaq mülk «müqəddəs» elan edilmişdir. Əyilməz konstitusiyası sayəsində bu həvəs boğulmasında iştirak edə bilməyən şəxs, cəmiyyət qarşısında «cinayətkar», «qanundan kənar» kimi çıxış edir, yalnız onun sosial mövqeyi və üstün qabiliyyətləri ona cəmiyyət daxilində böyük adam, «qəhrəman» kimi yerini tutmağa imkan verdiyi hallar istisnadır. — Kitab 6, ««Mədəni» cinsi əxlaq və müasir sinirlilik»
O, qeyd edir ki, canlı varlıqlar müəyyən sayda birləşdikdə, istər heyvan sürüsü, istərsə də insan kütləsi olsun, onlar instinktiv olaraq bir başçının hakimiyyəti altına girirlər. Kütlə, heç vaxt sahibsiz yaşaya bilməyən itaətkar bir sürüdür. Onun elə bir itaət susuzluğu var ki, özünü ona sahib kimi təqdim edən hər kəsə instinktiv olaraq tabe olur. — Kitab 12, «Kütlə psixologiyası və Mən təhlili»
Kiçik mədəniyyət dairəsinin üstünlüyü, onun həvəsə kənar adamlara qarşı düşmənçiliklə çıxış yolu verməsi kiçik sayıla bilməz. Təcavüzün ifadəsi üçün başqaları qaldığı təqdirdə, daha böyük insan kütləsini sevgi ilə bir-birinə bağlamaq həmişə mümkündür. Mən bir dəfə qonşu və digər cəhətdən də bir-birinə yaxın olan icmaların, məsələn, ispanlar və portuqallar, şimali və cənubi almanlar, ingilislər və şotlandlar və s. bir-birinə qarşı düşmənçilik etdikləri və alay etdikləri hadisəsi ilə məşğul olmuşam. — Kitab 13, «Mədəniyyətdəki narahatlıq»
Nəhayət, insanların ümumiyyətlə hazırkı dövrü sadəlövhcəsinə yaşadıqları, onun məzmununu qiymətləndirə bilmədikləri qəribə faktı özünü göstərir; onlar əvvəlcə ona məsafə qazanmalıdırlar, yəni ondan gələcəyi qiymətləndirmək üçün istinad nöqtələri əldə etmək istənilirsə, hazırkı dövr keçmişə çevrilməlidir. — Kitab 13, «Bir İllüziyanın Gələcəyi»