Məktub 22 — 29 mart 1884, Vyana
Vyana, şənbə, 29 mart 1884
Sevimli xəzinəm
Bu, tərbiyəyə zidd olmasaydı, sənə yazardım ki, yaxşı hiss etmədiyini mənə deməyə ehtiyacın yoxdur — (amma qeyd et, mən bunu yazmıram) — bunu həmişə məktublarından o qədər dəqiq anlayıram. Son məktubunu yazarkən sən də sağlam deyildin, çünki xəyalındakı təsvir tam olaraq o pis yuxulara bənzəyir ki, onlar bizə yalnız mədəmizi korladığımız zaman əzab verir. Sonra oyananda sevinirik ki, hər şey elə deyil və biz də bunu edək — bütün o namümkün ehtimalları — guya sən mütləq başqa bir ər tapardın, mən isə heç bir professor qızı tapmazdım — bir kənara qoyaq.
Ay Allah, arvadcığım, sən necə sadəlövh və xoşniyyətsən! Məgər görmürsən ki, bu elm bizim ən böyük düşmənimiz ola bilər; ömrünü heç bir əvəz və tanınma olmadan, ikimizin şəxsi vəziyyəti üçün əhəmiyyətsiz olan hansısa problemlərin həllinə sərf etməyin qarşısıalınmaz cazibəsi bizim birgə həyatımızı təxirə sala və ləğv edə bilər — əgər mən, hə, əgər mən öz möhkəmliyimi itirsəm? Yox, bundan bir şey çıxmayacaq; mən güclüyəm, özümü ələ almışam və elmin məni istismar etməsinə yol vermək əvəzinə özüm ondan faydalanmaq niyyətindəyəm. Bu həftələr ərzində bundan yalnız ona görə qorxurdum ki, beyin anatomiyası mənim yeganə işim idi. Sən bunu oxuyanda mən yenidən xidmətdə olacağam, xəstələrlə məşğul olacağam və yeni elektrik aparatları da məni klinikaya bağlamağa kömək edəcək.
İş, ümumiyyətlə, yaxşı gedir; bir sıra mühüm məlumatlar verə biləcəyimi görürəm: qismən Meynertin mübahisəli kəşflərinin təsdiqləri, qismən isə yeni izahlar ki, bunlar mütləq daha da artacaq və bundan bir sıra yaxşı əsər çıxmalıdır. Yalnız Hollender ilə nə edəcəyimi bilmirəm; biz əvvəldən razılaşmışdıq ki, bunu birlikdə dərc edək, amma indi onu tək dərc etmək mənə çox şey verərdi, o isə bu işdə yararlılıq baxımından nəinki məndən xeyli geri qalır, ümumiyyətlə yararsızdır. O, işləri dərk etməyə qadir deyil, iki həftədə bir iki gün gəlir, önünə preparat qoyur, siqar yandırır (iş zamanı bunu heç vaxt etmək olmaz), kitabdan oxuyur (bu da edilməməlidir), sonra işlərin çox çətin olduğunu (bəli, onlar Allaha şükür çətindir, əks halda hər kəs bacarardı) və ya işığın çox pis olduğunu deyir, hər şeyi yerinə qoyub qürurlu addımlarla çıxıb gedir. Nə qədər yaxşı oğlan olsa da, onun musiqiçi təbiəti heç də hörmətə layiq deyil. Bundan əlavə, o, özünü böyük əyan kimi aparır, texnikada iştirak etmir, mən isə demək olar ki, hər axşam on bir və ya on ikiyə qədər işləyirəm, və mən nəinki ondan istifadə edə bilmirəm, hətta ona ehtiyacım da yoxdur.
Elmi mövzuya bu qədər girmişkən dosentlik haqqında da bir söz deyim. Onunla maaş bağlı deyil, amma iki üstünlük var. Birincisi, kurslar oxumaq hüququ (eyni zamanda yeganə vəzifə) ki, onlara yaxşı gələrlərsə — bu da nədən asılıdır! — onlarla güclə dolanmaq mümkündür; beləliklə, mən yoxsul əziyyətli dostum Breyeri qoruya bilərəm. Sonra, cəmiyyətdə həkimlər və ictimaiyyət arasında yüksək səviyyəyə qalxırsan, xəstələr əldə etməyi, daha yaxşı ödəniş olunmağı gözləyə bilirsən; qısası, müəyyən şöhrət qazanmaq asanlaşır. Əlbəttə, xəstəsi olmayan dosentlər də var və bizim bütün gələcəyimiz, işlərimin yaxşı nəticələrinə baxmayaraq, hələ çox qaranlıq görünür. Ən azından qüdrətimiz çatan hər şeyi etməyə çalışaq — bir cür olacaq.
...
Bazar ertəsi, 31-də doktorluqdan üç il keçir; o, hələ heç bir fayda verməyib, amma həkim çətin məhv olur, xüsusən onu avaralıqdan və axmaq hərəkətlərdən qoruyan şirin bir sevgilisi varsa.
Şahzadəciyimin sağlamlığı üçün ən yaxşı arzularla
Sənin Ziqmundun