2 mart 1938 — Tsveyq Freydə

2 mart 1938

Çox hörmətli cənab professor, Portuqaliyadan qayıdandan sonra ilk işim Musa tədqiqatınızı oxumaq oldu və mən sizin təqdimatınızda tamamilə inandırıcı görünən şeyi fərziyyə kimi elan etdiyiniz açıqlığa səmimi heyranam. İdeyaların yer üzündə əsl vətəni yoxdur. Onlar xalqlar arasında, insanlar arasında havada süzür və elə bir bilik, inanc, din demək olar ki, yoxdur ki, özününkünü başqasından götürülmüş olanla qarışdırmamış olsun — necə ki, saf uydurma da yoxdur: uydurulmuş hər şey tapılmış bir şeydir. Ola bilsin, siz özünü soyulmuş hiss edən axmaq bir yəhudi millətçiliyi ilə qarşılaşacaqsınız, çünki siz yəhudi dinini qismən yad və başqasından götürülmüş bir din kimi təsvir edirsiniz; amma yalnız dar düşüncəlilik bu cür kollektiv şöhrətpərəstliyə uya bilər. Başqasının onu əvvəlcədən yuxuda görməsi bir əməli kiçiltmir; Musa — real, cismani Musa — bu qəbilədən idi, yoxsa o qəbilədən, bu, monoteizmi bəşəriyyətə problem kimi ötürmüş yaradıcının obrazını kiçiltmir, öz dilindən, öz ruhundan bu ideyanı dünya miqyaslı bir dünyagörüşünə çevirmiş xalqın obrazını da kiçiltmir. Mənim üçün zahirən kənar yolda görünən bu əsər sizin mahiyyətinizlə və yaradıcılığınızla mərkəzi şəkildə bağlı qalır, sizin zehni cəsarətinizin, kişiyə xas sarsılmazlığınızın ən gözəl nümunələrindən biridir. Bizdən sonra neçə-neçə insan sizə bunun üçün təşəkkür edəcək ki, siz ən möhkəmlərin də güzəştə getdiyi, ən cəsurların da qorxaqlaşdığı o illərdə bütün problemlərin ən çətinini və bəlkə də ən nankorunu — din problemini zehni döyüş meydanı seçdiniz. Nə nümunədir! Və bunu birdəfəlik deyim: siz kişiyə xas mövqeyinizlə bizə əsərinizdən az kömək etməmisiniz; bəzi tərəddüd anlarında mən daxilən sizə baxıram və istər-istəməz qəddimin düzəldiyini hiss edirəm.

Bu kritik günlərdə də tez-tez sizi düşünürdüm. Mən indi razı, hətta bəlkə şəmatətlə özümü üstün hiss edə bilərdim, çünki bütün pis danışıqlara sinə gərərək dörd il öncə çadırlarımı yığmışdım. Amma mən indi Vyanada narahatlıq içində olan hamı ilə birlikdə elə əzab çəkirəm ki, sanki bu, mənim özümə aiddir. Kaş nəşriyyatınız kitablarla birlikdə hələ də bura keçə biləydi; bilirsiniz, mən hər dəfə bunu xatırladırdım: əsəriniz orada olmalıdır, əlçatan və mövcud, məhz ona görə ki, o içində bu qədər gələcəyi saxlayır. Sağlamlıq iş sevincinizə yoldaş olsun və sədaqətli, ehtiramlı məhəbbətə əmin olun

Sizin Stefan Tsveyq