Məktub 17 — 25 oktyabr 1883, Vyana

Vyana, cümə axşamı, 25 oktyabr 1883, axşam

Mənim qəlbimin qızı

Bəli, doğrudur, biz bəlkə də əhəmiyyətsiz olmayan bir kəşf etmişik və sən bu gün onun haqqında bu qədər danışmağıma razı olmalısan. Dünən sevincimdən hələ saat doqquz yarımda Breyerin yanına getdim və yolda onun xanımına demək istədiyim müxtəlif gözəl komplimentlər fikirləşdim ki, söhbət onun üçün tamamilə maraqsız olmasın. Məsələn, «təkcə qadınlar deyil, preparatlar da gözəl ola bilər» və ikinci bir kompliment — onu, aşağıda danışacağım kimi, həqiqətən də söylədim. Evdə heç kimə rast gəlmədim, qəbul otağında oturdum və ən yaxın kitabı götürdüm; siqar qutusunu boş yerə axtardım. (Bu hüquqlar mənə bir dəfəlik verilmişdir.)

Əlimə keçən kitab o qədər xoşuma gəldi ki, onu Martama göndərməyi qərara aldım. Yazıq şirin şahzadəciyim, o artıq sənin üçün sifariş edilib; uğurumuzun sevincinə sənə bir şey bağışlamaq istədiyim məhz bu vaxt mən tamamilə kasıbam. İşlər heç vaxt təsəvvür etdiyimiz kimi getmədiyindən, əvvəlcə xanım Matild evə gəldi və mənə bildirdi ki, saat on birdən əvvəl adamı görmək mümkün olmayacaq; o, hazırda aşağıdadır, amma indi Meyninger truppasının qastrol verdiyi Karlteaterdə olan uşaqları gətirməyə gedir. Mən incilməməliyəm; mən heç incilmədim, sadəcə qısaca dedim ki, bu gün mənim üçün o qədər xoş keçib ki, onu mənə açıq olan ən yaxşı cəmiyyətdə başa vurmaq istəyirdim (bu, ikinci komplimentim idi və mənə bir əl sıxımı da qazandırdı), sonra aşağı qaçdım və orada Breyerə rast gəldim. Biz deməli gəzəcəyik, dedi. Biz qol-qola Karlteaterə getdik, və mən öz xəbərlərimi danışmağa başlayıb onlar haqqında uzun müddət danışdıqdan və nəhayət üzr istədikdən sonra, əgər onu maraqlandırmayıbsa, onun belə deməsi çox mehriban idi: «Məni bundan çox maraqlandıran şey azdır».

Bu gün saat üçdə Fleyşlin yanına getdim; təəssüf ki, onu yenə bərbad vəziyyətdə gördüm; mən ona preparatları bir-bir göstərdim: əvvəlcə gümüş, sonra ilk qızıl preparatlar, etibarsız üsulla hazırlanmış, sonra yenilər. İlk qızıl preparatlara çatanda Brükke gəldi. «Baxmağa nəsə var?» — «Zəhmət olmasa, beynin qızıl örtükləri». — «Ah, bu çox gözəldir, axı qızılın burada heç bir işə yaramadığı deyilir». — «Bəli, bu, yeni bir üsuldur, cənab saray müşaviri». — «Hə, belə, siz hələ təkcə üsullarınızla məşhur olacaqsınız»; bunu deyib getdi. Fleyşl heyranlıqdan özündə deyildi; sanqvinik olduğundan məni dönə-dönə təbrik etdi və mənə məsləhət gördü ki, növbəti yeddi il ərzində tamamilə bu kəşfdən istifadə ilə məşğul olum. Mən gülüb dedim ki, o vaxta qədər çoxdan acından ölmüş olaram. Siz ac qalmayacaqsınız, dedi. Sonra o mənə sirr verdi ki, o da bir kəşf üzərində işləyir, yəni elektrik üçün yeni tip akkumulyatorlar yaratmaq; əgər buna nail olsa, varlı adam olacaq və onda mənə o qədər verəcək ki, qayğısız şəkildə bu işlərlə yaşaya bilim. Bu, təbii ki, ciddi qəbul edilməməlidir, amma yenə də bizim hazırkı münasibətlərimizin samimiliyi üçün müəyyən dərəcədə xarakterikdir. Mən çox gözəl təşəkkür etdim və yalnız xahiş etdim ki, kəşfi uğurlu olsa, mənə yayda Hamburqa gedə biləcəyim qədər versin. Bu qəbul edildi. Sonra ondan xahiş etdim ki, eyni üsulla bir tədqiqat aparsın, məsələn, gözün torlu qişasını — göz dibindəki, əslində bir parça beyin olan incə, işığa həssas qişanı — və mənim böyük sevincimə o vəd etdi ki, sərgi keçən kimi buna başlayacaq. Mənim sevincimə, çünki qoca müəllimə bir şey öyrətmək saf, gözəl razılıqdır.

Sonra Breyerin yanına getdim; onu nahardan sonra bir az qaraqabaq gördüm; onun mikroskopu tam qaydasında deyildi. Ona görə mən ona hər şeyi göstərə bilmədim, amma gördükləri ondan kifayət qədər heyranlıq nidası qopardı. O sonra dedi: Sizin artıq silahınız var, mən sizə xoşbəxt müharibə arzulayıram. Təbii ki, arvadcığımın bir nüsxəsini alacağı ilk əsər ortaya çıxana qədər uzun iş tələb olunacaq. Böyük sual odur ki, bu üsul toxumalarda, dəridə, vəzlərdə və sairə incə sinir liflərinin sübutuna da yararlıdır? Əgər belədirsə, dünyada əsl dəliklər açılmış olur. Mənim maddi yüksəlişim də burada öz hesabını tapacaq, mənim şirinim üçün gözləmə illəri qısaldılacaq. Bu üsul o qədər çox şey verməsə belə, mərkəzi sinir orqanı üçün yenə də əladır. Üsul boşa da çıxmır, bu gün onu yenə sınadım. Mən yalnız hələ tapa biləcəyim yeni üsullardan qorxuram: onlar sonra mənə o qədər iş açar ki, həyəcandan başımı toplaya bilmərəm.

Onun praktik əhəmiyyətindən əlavə, bu kəşfin mənim üçün daha bir məhəbbət dəyəri var. Uzun illər ərzində dəfələrlə can atdığım bir şeyə nail oldum. Eyni problem üzərində ilk dəfə işləməyə başladığım vaxtdan bəri keçən dövrə nəzər salanda, həyatımın yenə də irəli getdiyini görürəm. Mənim üçün hər şey ola biləcək şirin bir qızın həsrətini o qədər çəkmişdim — indi o məndədir. Uzaqdan əlçatmaz bilib heyran olduğum həmin kişilər indi mənimlə bərabər səviyyədə ünsiyyət qurur və mənə dostluq göstərirlər. Mən sağlam qalmışam və heç bir ləyaqətsiz iş görməmişəm; hətta baxmayaraq ki, mən kasıb qalmışam, mənim üçün cazibəsi olan nemətlər əlçatan oldu və mən (özümü) ən pis şeydən, təklikdən qorunmuş görürəm. Beləliklə, ümid edə bilərəm ki, işləsəm, çatışmayandan da bir parça qazanacağam, kiçik məktubunun göstərdiyi kimi indi o qədər uzaq və tənha olan Martacanımı yanımda görəcəyəm, onu tamamilə özümün edəcəyəm və onun zərif qucağında həyatımızın sonrakı inkişafını gözləyəcəyəm.

Sən mənimlə kədərlənirsən; bu gün mənimlə sevin, sevgilim, və inanma ki, mənim fikirlərimin mərkəzində səndən başqa nəsə durur. Səmimi salam və öpüşlə

Sənin Ziqmundun

Hope and joy