Məktub 40 — 6 avqust 1885, Vyana

Vyana,

cümə axşamı

Canım, ürəyim!

Kurortdan artıq qayıtmışam.

Sən Şönberqi yaxınlarda görmüşsən, amma onun indi necə olduğuna — qansız, arıq, suskun və demək olar ki, nəfəssiz olduğunu təsvir etməyə qadir deyiləm. Bir ağciyəri tamamilə dağılıb, digəri isə xəstəliklə çətinliklə mübarizə aparır və onun sürətli hücumuna tab gətirmir. Onun məhv olacağını hesab edirəm, baxmayaraq ki, ömrünün qalan günlərinin nə qədər tez və ya nə qədər yavaş sönəcəyini dəqiq bilmirəm. Üç aydan sonra o Vyanada olacaq. Görək, daha yumşaq iqlim, yaxşı qulluq və sakitlik sayəsində nə əldə etmək olar.

Dostlar üçün o, hər halda itirilmişdir. Onun yazıq canı həyatdan yorulub. Yüksək məqsədə həvəslənmə, ehtiras, sevgililərinin onun ətrafında öz seçimi ilə yaratdığı şöhrət haləsi — bunların hamısı keçmişdə qalıb, o sağlam olanda. Nəfəs qısalandıqca maraq dairəsi daralır, ürək bütün arzulardan əl çəkir. Qalır yorğun, taleyə tabe olan filosof; bir vaxtlar utandıran ailə ilə barışmış, heç nəyə qəzəblənməyə qadir olmayan, qohum və dostların diqqətinin hər təzahürünə şükür edən. Hər şeydən əvvəl rahatlığa, istirahətə, sakitliyə ehtiyacı olan xəstə.

Biz onunla sənin bacın haqqında söhbət etdik:

Sən razısan ki, mən düz davrandım — bu əlaqəni kəsdim, Minnaya olan münasibəti pozdum?

Mən Minnaya bunu yazdığımı dedim. Amma imtina axı heç nə demək deyil — o mənada ki, onun hissləri əvvəlki kimi qalıb. Doğrusu, o həmişə qüdrətində olmadığı münasibətlərdən asılı idi. Amma o qəti şəkildə etiraz etdi: «Xeyr!» Və mənə birdən aydın oldu ki, o ədalətsizdir, onun məhəbbəti özündən əvvəl ölmüşdür.

Onu buna nə gətirib çıxardı, niyə hər şeydən əl çəkdi, bilmirəm. Amma o, əminliklə bildirdi ki, onun üçün əsas olan — iş və vəzifə, qardaşlardan müstəqillik və öz iradəsidir.

Bu — uzun ağır mübarizənin sonudurmu, yoxsa pozulmuş psixikanın əlamətidir? Onun sözləri az idi, amma mənə qohumlarına qarşı qəzəbimi dəf edəcək vacib bir şey söylədi.

Sabah və ya çərşənbə axşamı onun yanına doktor Müllerlə birlikdə gedəcəyəm. Özümü əmin etməyə çalışırdım ki, mən Şönberqin dostundan başqa heç kim deyiləm və yenə də Şönberqin qardaşı Gezaya sərt həqiqəti söylədim. Doğrusu, oğlan çox təkəbbürlü və axmaq çıxdı. Əslində, deyəsən, Şönberqin qohumları anlayırlar ki, xəstəyə qulluq lazımdır, və hər kəslə yenə əlaqə yaratmağa hazırdırlar — axmaqlar.

Şönberqin ağzından çıxan bir söz məni çox incitdi. O, deyirdi ki, Marta onun üçün çox yaxşı işlər görmüşdür, görünüşcə də gözəldir, amma onun gözlərinin altında «mavi həlqələr» var. Niyə mənim sevgilimin gözlərinin altında «mavi həlqələr» olduğunu deyib — heç ağlım kəsmir. Bundan əhval-ruhiyyəm korlandı.

İnsan psixologiyası haqqında düşündüm — xüsusən də sənin «gözlərinin altındakı mavi həlqələrinin» yazıq Şönberqin kədərli vəziyyətindən daha çox məni sarsıtdığını.

Gələndə səni öpüşlərə qərq edəcəyəm. Ümid edirəm ki, oktyabrın birində məni qovmayacaqsan.

Sənin Ziqmundun.