6 dekabr 1929 — Tsveyq Freydə

6.XII.1929.

Çox hörmətli cənab professor!

Lütfkar məktubunuzun mənə bildirdiyi şey mənim üçün ən yüksək dərəcədə narahatedicidir. Mən o Meylan cənabını tanımıram və əsəri haqqında heç vaxt açıq şəkildə yazmamışam. O, o vaxt mənə onu məktubla göndərmişdi, mən ona bir qədər göz gəzdirdim — çox dərindən yox, əsasən də ilk səhifədə sizin şəkliniz olduğu üçün və gördüm ki, o, əsasən sizinlə məşğuldur. Mən ona sonra yazdım ki, kitab mənə hazırkı anda ona görə vacibdir ki, mən özüm sizin haqqınızda daha böyük iş üzərində çalışıram; metodu müəllifə tətbiq etməyi maraqlı hesab edərdim, amma onun bunu etmək tərzi mənə bir qədər dolanbaclı görünür. Sonra Meylan cənabından bir məktub aldım, orada o, məndən xahiş etdi ki, «dolanbaclı» sözü ilə nəyi nəzərdə tutduğumu dəqiqləşdirim. Buna mən ona cavab yazmadım — və indi siz, məni heyrətləndirərək, bildirirsiniz ki, o, görünür, göndərilmiş kitaba görə yazdığım minnətdarlıq məktubundan hansısa nəzakətli bir cümləni çıxarıb afişaya qoyub. Mən oradan nə götürdüyünü bilmirəm və təbii ki, ona nə yazdığımı da xatırlamıram. Amma məktublardan ayrılıb qoparılmış ayrı-ayrı sözlərin bu sui-istifadəsi həqiqətən dözülməz hala gəlir və mən bu cənaba dərhal bunu dayandırmağı buyuracağam. İnsan həqiqətən ehtiyatlı olmalıdır!!

Hörmətli cənab professor, səmimi qəlbdən təşəkkür edirəm ki, siz bir an belə inanmadınız ki, mən bu kələkdən xəbərdar idim. Mən heç vaxt əsərinizə və sizə bu andan daha yaxın olmamışam və ona görə də hətta əsərinizin səhv anlaşılması və kobudlaşdırılması belə mənə oxu anında maraqlı olmalıdır (kitabı indi hərtərəfli öyrənmək istəyirəm). Siz şəxsən, bəlkə, təliminizin bəzi səhv yozumlarına əsəbləşmisiniz — biz kənardan işə fərqli baxırıq: biz bilirik ki, hər əsərdə belə artımlar və qollar yaranır və bu ayrılıb düşənlər zaman keçdikcə, amma başqa mənada, həqiqətən solmuş yarpaqlar kimi «tökülür» və yalnız təmiz gövdə, obraz qalır. Mən indicə Mesmerə qarşı yazılmış, o dövrə aid təxminən 40-50 broşür oxumuşam — əksəriyyəti əvvəlcə onun təliminə xidmət etmiş adamlardan — və hamısı birlikdə marağı yalnız artırdı, onların heç birindən yaradıcı ideyanın sahibi olan o tək adamdan başqa heç nə qalmadı. Bu Mesmer tədqiqatında siz öz taleyinizlə çoxlu paralellər tapacaqsınız; mənə lap fatalist bir hal kimi görünür ki, məhz həmin şəhərdə, az qala düz 100 il sonra psixi müalicə təsiri yenidən əsaslandırıldı və 1785-ci ilin akademiyaları və professorları 1885-ci ilin akademiya və professorlarına ümidsizcəsinə oxşayırdı. Ümid edirəm kitabdakı yanaşma sizi maraqlandıracaq: mənim üçün Mesmer — psixi müalicə metodunun Kolumbu, kəşfçisidir, amma həm də o mənada Kolumb ki, ömrünün sonuna qədər Hindistana dəniz yolu tapdığına inanırdı, halbuki əslində Amerikanı tapmışdı. Mən başqalarının əksinə olaraq əsasən göstərmək istəyirəm ki, o, təlqin, hipnoz fenomenini bunu bilmədən və anlamadan artıq əlində tuturdu, çünki magnetizm haqqında orta əsrlərə xas sayıqlama təsəvvürləri onun gözlərini örtürdü. Amma sübut olunmalı olan budur ki, birincisi, Mesmer heç vaxt şarlatan deyildi, idealist və vicdanla araşdıran bir adam idi, ikincisi, akademiyalar və universitetlər onu yüz il ərzində ən anlayışsız və paxıl şəkildə qiymətləndirmədilər.

Böyük Mesmer məqaləsindən sonra Missis Eddi haqqında ara məqalə gəlir — yarı ciddi, yarı şən — və kitabın ikinci əsas hissəsi isə illərdən bəri planlaşdırdığım, sizin və əsəriniz haqqındakı işdir; yəni Mesmer — psixi müalicə metodunun ilk duyumu, siz isə onun dərki; kitabın adı «Ruhla müalicə» olacaq.

Mən artıq hörmətli qızınızdan xahiş etmişəm ki, Vyanada bir dəfə 8 və ya 14 gün psixoanalitik arxivdə işləyə bilim və bəlkə mənə həmçinin bəzi şəxsi material da təqdim olunsun. Mənə Mesmerlə paralellik naminə məhz müqavimətin, lağ edilmələrin, rədd cavablarının sənədləri lazımdır, universitetlərin davranışı haqqında, broşürlərdə və səhnədə məsxərələr haqqında sənədlər lazımdır və burada dostlarınızın materialları toplamaqda köməyinə ümid edirəm. İşin gedişi mənə artıq bu gündən tam aydındır və bəlkə də təkəbbürlü olmaz, əgər desəm ki, hədəf əksər tədqiqatlardakından bir qədər yüksək götürüləcəkdir. Mən əsl müalicə təsirindən çox, dünyaya təsirdən — bu kəşf sayəsində bütün zehni və əxlaqi mənzərənin dəyişməsindən bəhs edəcəyəm.

Bir daha, əziz, hörmətli cənab professor, sizə təşəkkür edirəm ki, bu işdə mənə şəriklik günahı yükləmədiniz; mən bu cənaba bu gün dərhal aydın və səlis fikrimi bildirəcəyəm.

Dərin hörmətlə

Sizin köhnə sadiqiniz

Stefan Tsveyq

Cənab professor Ziqmund Freydə

V y a n a

Əsəriniz haqqında böyük tədqiqata martda başlamaq istəyirəm (o zamana qədər Mesmer və yaxşı xanım Eddi hazırlanacaq) və yaydan əvvəl bitirməyə ümid edirəm.