Məktub 5 — 23 iyul 1882, Hamburq

Hamburq, bazar günü, 23 iyul 1882

Natan adlanırsan? Yəhudisən?

(Qəribə bir yəhudi, hm)

Sözünə davam et, igid Natan.

(Yaxud təqribən belə; sitatı yoxlamaq üçün indi şəhər kitabxanasına qaça bilmirəm. Qazlar bazarındakı bunu üzrlü qarşılayacaq.) Bu, tanışlığımızın başlanğıcı idi. Mən birdən bir balaca qızı çox sevdim və özümü birdən Hamburqda tapdım. O, mənə anasının vaxtilə atasından aldığı üzüyü göndərmişdi; mən o üzüyün nümunəsi üzrə onun xırdaca barmağı üçün daha kiçiyini düzəltdirmişdim; amma görünür, əsl üzük yenə onda qalıbmış, çünki onu görüb danışan hər kəs onu sevir, bu isə, doğrudan da, əsl üzüyün nişanəsidir. Bu, az qala xoşuma gəlmirdi; uzun uzun düşündüm ki, onu necə pis göstərim ki, artıq heç kəs ona bağlana bilməsin; nəhayət, bir də ağlıma gəldi ki, iş yalnız ondadır ki, o, bir neçə nəfəri sevirmi; bir neçəsinin, yaxud hamının onu sevməsi isə əhəmiyyətli deyil. Bu fikir ağlıma gəldikdən sonra özümü Hamburqda çox yaxşı hiss etdim. Səhərlər həmişə ilıq və gözəl idi, axşam səhərə elə yaxın idi, günə isə minnətdar idim ki, gözəl səhərlə gözəl axşam arasındakı boşluğu doldururdu. Doğrudur, balaca qızları özündən qorxudan o zülmkar təbiətimi susdurmaq mümkün deyildi. Mən müstəsnalıq istəyirdim və böyükdə, mühümdə ona nail olduğum üçün kiçikdə, simvolikada ona can atırdım. Mənim qızım alim ailəsindən idi və yorulmaz əllə yazırdı — hələlik yalnız məktublar — və kiçik pulunu məktub kağızına xərcləyirdi. Deməli, o əziz, zəhmətkeş uşaq üçün mənə məktub kağızı lazım idi və elə birini seçdim ki, ona yalnız mənə yaza bilsin. Bir-birinə sıx sarılmış M və S hərfləri — qravürçülərin səxavəti bizə buna imkan verdiyi kimi — hər vərəqi Martacanla mənim aramdan başqa hər yazışma üçün yararsız edirdi. Cümə günü bu zülmkar kağızı sifariş etdiyim adam onu ancaq bazar günü çatdırmaq istəyirdi; çünki şənbə günləri, dedi, biz burada olmuruq. Bizdə qədim bir adətdir. Ah, mən bu qədim adəti tanıyıram. O, şən, ünsiyyətcil qoca ağa idi; yaşını əlli dörd təxmin etdim; bu səhvlə onun ürəyini qazandım — təxminən bunun kimi, bir az əvvəl də başqa bir ürək başqa bir səhvlə. Onun yetmiş dörd yaşı var idi; həzz almaq və işləmək qabiliyyəti ilə öyünür, həyatla bu dərəcə tez vidalaşmağı ağlına belə gətirmədiyini təsdiq edirdi. Adam mənim xoşuma gəldi. Mən də həmin anda buna bənzər əhval-ruhiyyədə idim. Bazar günü onu yenidən gördüm. O, monoqramın zərifliyinə çox qürur duyurdu, amma mənə yalnız müştəri kimi davranmaq istəmirdi. Öz dükanının qarşısındakı Alman Bankının binasını mənə göstərdi. «Orada Hamburq tacirləri evdə saxlamaq istəmədikləri pullarını saxlayırlar; o zirzəmilər qızıl-gümüş ehtiyatı ilə dolu durur.» Mən o zəngin metal anbarının bir damarının onun dükanına da uzanması ümidini dilə gətirdim. Amma tacirlər hər zaman gizlədirlər. Sonra o, niyə binaya bu qədər adamın axın etdiyini izah etdi. Əgər mənə borcunuz varsa, nağd ödəmək yerinə, bankda sizin hesabınızdan mənim hesabıma yazılır. İçimə ağırlıq düşdü; borclu qalmaqdan başqa bank işindən heç nə anlamıram. Amma o, məni buraxmadı: yanında bir kreslo tutmağa məcbur oldum; o da məni sorğu-suya çəkdi — haralarda olmuşam — və mənə bu və o gəzintini tövsiyə etdi: «Çox istərdim, özüm sizinlə gedim, amma mən qoca yəhudiyəm, baxın mənə.» Baxdım — saqqalı pırtlaşıq idi. Dünən qırxıla bilməmisiniz. «Bilirsiniz axı, tezliklə hansı oruc günü gəlir.» Bunu, təəssüf ki, bilirdim; çünki Qüds bir çox il bundan əvvəl bu vaxtlarda — yanlış bir vaxt hesabı ilə — dağıdılmışdı, deməli, burada olduğum son gün mənə öz qızımla danışmaq qadağan ediləcəkdi. Amma mənə Hekubadan nə! Qüds dağıdılmışdır, Martacanla mən isə yaşayırıq və xoşbəxtik. Tarix tədqiqatçıları da deyirlər: əgər Qüds dağıdılmış olmasaydı, biz yəhudilər bizdən əvvəlki və sonrakı elə çox xalq kimi məhv olardıq. Görünən məbədin dağılmasından sonradır ki, yəhudiliyin görünməz binası mümkün olmuşdur. Deməli, Tişə Bavdan doqquz gün öncə, dedi qoca yəhudim, biz özümüzə hər əyləncəni qadağan edirik. Biz burada köhnə məktəbdən bir sıra kişiyik; hamımız dində möhkəm dururuq, amma bununla həyatdan da üz döndərmirik. Tərbiyəmizi bir adama borcluyuq. Əvvəlki illərdə Hamburqla Altona bir yəhudi icması idilər, sonralar ayrıldılar; tədris ikinci dərəcəli müəllimlər tərəfindən görülürdü — ta ki, Almaniyada islahat gələnədək. Onda anlaşıldı ki, bir şey etmək lazımdır və müəyyən bir Bernays dəvət olundu; onu «haham» təyin etdilər. O adam bizim hamımızı yetişdirmişdir. O, öz nailiyyətlərindən danışmaq istəyirdi, amma məni əvvəlcə adamın özü maraqlandırırdı. Hamburqlumu idi? Xeyr, o, Vürtsburqdan gəlmişdi; Napoleon I onu orada oxutmuşdur. (Ay xalqların əfsanə yaradan qüdrəti!) O, tam gənc ikən buraya gəlmişdi; otuz il əvvəl burada hələ yaşamışdır. Ailəsini tanımısınız? «Mən oğlanları ilə birgə böyümüşəm axı.» İndi iki ad yadıma düşdü: Münhendə Mixael Bernays, Bonnda Yakob Bernays. «Bunlar onlardır», — təsdiq etdi o, — «üçüncü bir oğul da var idi; o, Vyanada yaşamış və orada ölmüşdür.» Bu üçüncüsü haqqında da mənim bir az məlumatım var idi; onun adı qardaşlarının yanında o qədər geriyə düşürdü. Atanın zəngin təbiəti oğullarında bölünmüşdü. Ata dil tədqiqatçısı, müqəddəs yazılar şarihi idi və əhəmiyyətli övladlar qoyub getmişdi. Beləliklə, bir oğul dilin üstündə dayandı — dilin materialını ömrünün elmi işi zəbt etmişdi; o biri isə hələ indi də incə zövqü və hikməti qiymətləndirməyi öyrədir — o hikməti ki, bizim böyük şair və müəllimlərimiz yazılarına qoyublar. Üçüncüsü — ciddi, özünəqapalı adam — həyatı elm və sənətin gücü çatdığından da dərindən qavrayırdı; o, sırf insani idi və qədimləri şərh etmək yerinə yeni xəzinələr yaratdı. Onun xatirəsinə ehtiram — mənə Martacanı bəxş edən odur.

Əgər indi ustasının təlimlərindən həvəslə danışan qoca yəhudim biləydi ki, onun müştərisi — guya Praqadan Dr. Vale — həmin səhər özünün o qədər ehtiram göstərdiyi adamın nəvəsini öpmüşdür. O, gənclik xatirələrindən danışmağa davam edirdi və müdrik Natanın cizgiləri indi onun qəlbində peyda olurdu. O, fövqəladə insan idi və dini belə bir ruhla, belə bir insaniyyətlə öyrədirdi. Əgər kimsə heç nəyə inanmaq istəmirsə, ah, onda ona yardım yoxdur; amma əgər o, axmaqlıq sayılan bu və o şey üçün bir əsas istəyirsə — o, özünü qanunun bayırına qoyur və oradan o şeyi inanmayan üçün də haqlı çıxarırdı. Məsələn, yemək qaydaları: nə yediyindən daha fərqsiz nə ola bilər? Amma o, belə deyirdi: qayıdaq yaradılış tarixinə; o, bəlkə, bir əfsanədən çıxıbdır, amma bütün bəşəriyyətin əsrlər boyu inandığı şey axmaqlıq ola bilməz, mütləq bir məna daşımalıdır. Tanrı ilk insanları yaradıb onları Ədən bağına qoyanda onlara verdiyi ilk əmr yemək əmri olmadımı? Bu ağacdan yeyə bilərsiniz, buradakı o birindən isə yox. Niyə əxlaqi əmr deyildi? Və əgər Tanrı ilk əmr olaraq yemək əmri veribsə, necə yemək fərqsiz bir iş ola bilərmi? O, bu cür zəkalı dəstək və izah cəhdlərindən daha bir neçəsini danışdı. Mən bu üsulu bilirdim axı. Müqəddəs Yazının həqiqətə və itaətə iddiası belə dəstəklənə bilməzdi; burada islahata haqq yox idi, ancaq çevriliş; amma belə bir tədris tərzində misilsiz bir tərəqqi, Lessinq mənasında bəşər cinsinin bir növ tərbiyəsi vardı. Din artıq donmuş doktrina deyildi; o, düşünüb-dərinləşməyin, incələşmiş bədii zövqün və artmış məntiqi tələblərin qane olmasına çevrildi; nəhayət, Hamburq müəllimi onu tövsiyə edirdi — artıq müqəddəs bir şey kimi mövcud olduğu üçün yox, ona görə ki, onda kəşf etdiyi, yaxud ona qoyduğu dərin mənadan sevinc duyurdu. Bu, tənqid idi — özbaşına aparılan və müəyyən məqsədlərə istiqamətlənən, şagirdlərə həlledici istiqaməti verməyə tam yararlı tənqid; mənim qoca yəhudim də onu indi hələ saxlayır — mən müəllimin nəvəsi üçün bizim monoqramı ondan aldığım vaxt.

«O, zahid deyildi», — sözünə davam etdi. «Yəhudi, — dedi, — insanın ən uca çiçəyidir və həzz üçün yaradılıbdır. O, həzz ala bilməyən hər kəsi rəzil bilir.» (Elinin öz dünyagörüşünü sərxoş halda, öz şərəfinə, nə ifşa etdiyini xatırlamalı oldum: Homo sum.) «Qanun yəhudiyə hər kiçik həzzə sevinməyi, hər meyvənin üstünə broxe deməyi əmr edir; o isə meyvənin böyüdüyü gözəl dünyayla bağlılığı yada salır. Yəhudi sevinc üçündür və sevinc yəhudi üçündür.» Müəllim bunu bayramların getdikcə yüksələn sırası ilə açıqlayırdı.

Yeni ildə xristian deyər: kaş, yeni ildə köhnə ildəkindən yaxşı günlərimiz olsun. Yəhudi üçün isə əvvəlcə Roş Haşana gəlir; orada bütün il üçün tale müəyyənləşir. Orada ilahi qərardan qorxmağımız ola bilər: bu, Tanrıqorxusu bayramıdır. Yom Kipurda bütün günü oruc tuturuq — Tanrı naminə; yalnız sevgi belə bir qurban gətirə bilər. Bu, Tanrısevgisi bayramıdır. Sonra isə Sukot gəlir; haqqında yazılmışdır ki, yəhudi bu günlərdə yalnız şad olmalıdır, günlərin birinin adı isə Qanun sevincidir. Bu, Tanrısevinci bayramıdır.

Bir müştəri gəldi və Natan yenidən tacir oldu. Mən qoca yəhudinin güman edəcəyindən daha həyəcanlı halda vidalaşdım. Əgər o, Praqaya gəlsəydi, məni axtarıb tapmaq ləzzətini özünə nəsib edəcəkdi. O, məni Praqada tapmayacaq, amma əvəzində ona başqa bir sevinc hazırlamaq istəyirəm. Əgər Martacan Vyanaya kağız hədiyyələrindən bir şey aparmaq istəsə, Adolfsplatsa — bizim qoca yəhudiyə, babasının şagirdinin yanına getsin və ona öz adını desin. O, bilsin ki, ustasının nəsli onun ayaqlarının altında oturduğu vaxtdan bəri korlanmayıb. Və ikimiz üçün də belə güman edirəm: qoca yəhudilərin özlərini yaxşı hiss etdikləri forma bizə artıq sığınacaq verməsə də, mənalı və həyatsevər yəhudiliyin nüvəsi, mahiyyəti bizim evimizi tərk etməyəcək.

Sənin Ziqmundun