Məktub 44 — 8 noyabr 1885, Paris

Paris

Sevgilim, xəzinəm!

Etiraf edirəm ki, bütöv bir əbədiyyətdir sənə yazmamışam. Açıq kartını aldım; onda yazırsan ki, yenə ananla yaşayırsan və mənim haqqımda eşitmək istəyirsən. Və mən qələmi əlimə aldım.

Cürbəcür xırda şeylərin çoxluğuna baxmayaraq, mənim üçün ən vacibi odur ki, indi nəhayət işimdə uğur qazanıram, baxmayaraq ki, çox tədricən, yenə də irəliləyirəm və ciddi səylər göstərirəm.

Doğrusu, dünən sənə yazmamağımın tam başqa səbəbləri var idi. Dünən teatrda idim və məşhur Sara Bernara heyranlıqla baxdım. Bir az yorulmuşam. Tamaşa səkkizdən gecə saat on iki yarıma qədər gedirdi. Bundan əlavə, dəhşətli isti idi. Və bütün bunlara dözmək lazım idi. Amma tamaşa bundan da böyük səylərə dəyər.

Bu hadisə haqqında söhbətimə nədən başlayım? Teatrda rus həmkarım ilə idim. Biletlərimiz hər yer üçün dörd frank idi. Doğrusu, yerlər narahat idi və əsası odur ki, o qədər sıx idi ki, yəqin ki, tabutda belə daha geniş və rahatdır. Lakin görmək və eşitmək əladır. Tamaşa, sənə artıq xəbər verdiyim kimi, səkkizdə başladı. Onda beş pərdə və səkkiz səhnə var. Birinci pərdədən sonra isti o qədər artmışdı ki, elə görünürdü, ətrafdakı hər şey közərmişdir.

Tamaşanın sonunda dözülməz dərəcədə boğucu idi. Bütün bunlar buradakı həyatın üslubudur: teatr tamaşasını azı dörd-beş saata vermək və beş-altı dəfə yemək yemək.

Yaxşı, bunlar boş işlərdir. Əsas odur ki, tamaşa böyük həzz verdi. O, elə sarsıdıcı maraqla izlənir ki, yorğunluq öz-özünə yox olur. Fasilədə küçəyə çıxdıq. Hava istiydi, amma pivə içmək, siqar çəkmək və ya portağal yemək olardı. Fasilədən sonra teatra çox tez qayıtdıq və ona görə də təkrarən cəhənnəm istisi əzablarını duymalı olduq.

«Teodora» tamaşasının ruhumda yaratdığı hədsiz sevinci ifadə edəcək söz tapa bilmirəm (doğrusu, bəziləri artıq «Dora» deməyə hazırdır — ehtimal ki, söz termidorla, Ekvadorla və toreadorla səsdaş olduğuna görə). Gözəl dekorasiyalar, Vizantiya saraylarının möhtəşəmliyi, şəhərdə yanğın, silahlı adamların yürüşü — hər şey yadda qalır, hər şey silinməz təəssürat buraxır. Deyəsən, bu tamaşa çətin ki, kimisə laqeyd qoydu.

Teodoranın özü — məşhur imperatriça, Yustinianın xanımı — əvvəlcə balet ilə məşğul olmuş və rəqqasə olmuşdur. Amma onun axtarışları tarixi nə qədər maraqlı olsa da, pyesdə o əsasən sadəcə qadın kimi, öz qadın keyfiyyətləri və ehtirasları ilə göstərilir. Fransızlar xarakterlərin çoxcəhətli tərəflərinin bu cür sadələşdirilməsini sevir; Viktor Hüqonun qəhrəmanlarından birini — Donya Solu xatırlamaq kifayətdir. Teodora respublikaçı idealları olan gənc bir patrisini sevir. Samimi və ehtirasla sevir, heç də həmişə qarşılıq görmədən. Dramatiklik ondadır ki, Teodoranın sevgilisi onun üzünə deyir (doğrusu, artıq pyesin sonunda) ki, o onun baxışlarına uyğun deyil.

Amma Sara Bernar necə oynayır! Onun ilk sözlərindən sonra — dərin, döş səsi ilə deyilmiş — mənə elə gəldi ki, onu çoxdan tanıyıram. Heç vaxt məni bu qədər sarsıdan aktrisa görməmişdim! O, tamaşanın demək olar hamısını aparırdı və ilahi şəkildə oynayırdı. Birinci səhnədə imperator divanı üzərində uzanaraq audiensiya qəbul edirdi; söhbətə ifadəli, hakim jesti ilə dəvət edirdi və pyes qəhrəmanlarından birinə — gözdən düşmüş Belizara — alicənab münasibət göstərirdi. İkinci səhnədə Teodora süd anasını ziyarət edir. Üstəlik indi heyvanxanada gözətçi işləyən qoca süd anası onu tanımır. Teodora pələngə valeh olur və ümumiyyətlə həyat sevincini duyur. Sonra o, keçmiş süd anasına soğan təmizləməkdə kömək edir və onun sadə naharı ilə bölüşür. Bundan sonra o, bağda sevgilisi ilə görüşür. Bu, üçüncü səhnənin süjetidir. Dördüncüdə mənə kiçik bir epizod xüsusən yadda qaldı: o, əri-imperatorla — vəhşi və qorxaq tiranla — birlikdə görünür. O, qəzəblə onu qınayır ki, o həyatda ondan daha böyük oyunbazdır.

Səhnə intriqasının kulminasiyası odur ki, pyes qəhrəmanının sevgilisi dostu ilə birlikdə gecə qaranlığı altında saraya imperatoru öldürmək məxfi niyyəti ilə daxil olur. Teodora birdən qapıları bağlayır — Andreasın dostu astanadan keçən kimi. Beləliklə, o, sevgilisini qarovul tərəfindən tutulması halında qaçılmaz işgəncələrdən xilas etmək istəyir. O tələb edir ki, o getsin — əks halda onu sui-qəsdçi kimi məhkəməyə verə və o gecə kiminlə olmasını öyrənmək üçün əzablara məruz qoya bilərlər. O ona təlqin etməyə çalışır ki, onun həyatı üçün qorxur və ona xilas yolunu göstərir. O, onun qayğısını rədd edir və ondan təkcə bir şey tələb edir: onu öldürsün — əks halda imperatora hər şey haqqında danışacağı ilə hədələyir. Bundan sonra hər şey melodramanın qanunları ilə inkişaf edir: Andreasın dostu onu məcbur edir ki, imperatriçanın qızıl sancağı ilə onun ürəyini deşsin. Beşinci səhnədə o sevgilisi ilə yenə görüşür, amma faciəvi şəraitdə: onun dostunun dəfnində. Andreas qatili — yəni Teodoranı — amansızcasına qisas almağa and içir. O — sonrakı səhnədə — imperatorla birlikdə sirk lojasında görünəndə onların yanına gözlənilmədən hansısa kişi daxil olur və imperator cütünə dəhşətli söyüş və lənətlər yağdırır. O dərhal hadisə yerində tutulur və məhkəməyə verilməmişdən əvvəl onların qarşısında yerə səcdəyə düşməli olur. Bəli, bu Andreasdır. Sonra öz sarayında qorxudan titrəyən Yustinianı görürük — şəhərdə iğtişaşlar başlanmışdır. Andreas qarovuldan qaçır və şəhərdə qiyam qaldırır. Amma Belizar qalib gəlir, məhbusları yenidən həbsxanalara yerləşdirir. Şəhərdə yanğın tüğyan edir. Bu arada imperatorun Teodoraya şübhələri artır. Teodora isə süd anasından öyrənir ki, o, sirkdə yara alan Andreası sığınacaqda gizlədib və ona qaçmağa kömək edib. Qoca süd anasının köməyilə o Andreasla görüşür, onun nifrətli qınaqlarını dinləyir və ona süd anasının hazırladığı sehrli içki verir. Məlum olur ki, bu içki əvvəlcə Yustinian üçün nəzərdə tutulmuşdu — ki, imperator güzəştə gedən və yumşaq olsun. Amma son anada içkilər səhvən dəyişdirilir, Teodoranın əlinə zəhər keçir — bundan isə onun, təbii ki, heç xəbəri yox idi. Süd anasının oğlu tiran tərəfindən ölüm cəzasına məhkum edilmişdi və nifrət etdiyi imperatordan belə qisas almaq istəyirdi. Andreas ölür. Teodora sevgilisinə acı-acı ağlayır. Bu vaxt bir neçə saray xidmətçisi görünür, susqun təzimlə boyun bükür. Teodora, baxışlarını göyə yönəldərək, möhkəm deyir: «İndi mən də ölmək istəyirəm». Saray xidmətçiləri arasında olan cəllad ona xidmətkarlıqla ipək kəndir təklif edir və boğazına ilmək keçirir.

Bunlar pyesin qısaca süjetidir. Amma orada hər şey faciəvi deyil. Sadəlövh yumor və şənliklə dolu parçalar var. Sara Bernarın ikinci səhnədə etdiklərindən daha komik bir şey görməmişəm. O, sadə kasıb donda oynayırdı — tanınmadan süd anasını ziyarət edəndə. Zərrə qədər də şişirtmirəm, desəm ki: onda hər şey — qətiyyən hər şey — həyat və cazibə ilə nəfəs alırdı. Onun xahişləri, hətta süd anasına yaltaqlığı belə zalda xeyirxah təbəssüm və gülüş doğururdu. Sadəcə inanılmazdır: o, rolunu oynayanda həm səsini, həm də hər jestini, əyilməsini, hərəkətini necə virtüoz idarə edir. O, ya böyüklük və əzabın təcəssümüdür, ya da valehedici zəriflik və incəlik. Düşünürəm ki, o, həyatda da səhnədəkindən başqa ola bilməz. Cazibə və səmimilik — həmişə onun surətində və davranışında.

Həzz üçün həmişə ödəmək lazımdır. Mən ödədim... miqrenlə. Artıq birinci dəfə deyil. Və indi qərara aldım ki, teatra daha az gedim və biletin beş-altı frankdan baha olmaması şərti ilə. Mən rus həkimi, professor Botkinin assistenti Klikoviçin yanında idim. Klikoviç — diribaş, bir qədər hiyləgər, nəzakətli gəncdir. Mən ona müxtəlif praktik faydalı biliklərə borcluyam. Məsələn, o, mənə bistro göstərdi — orada otuz santimə eyni şeyi almaq olar, kafedə isə ona altmış ödəyirsən. Klikoviçin xeyirxahlıq hesabında daha bir işi var. O məni yeməklərin seçimi başqa yerlərdən daha çox olan restorana apardı. Bundan əlavə, bu restoranda qonşu Duvalda iki dəfə çox yemək və içmək olar, həm də hər naharda və şam yeməyində iyirmi santim qənaət etmək olar. Mən pul qənaətində daha çox uğur qazanardım, əgər pivə yerinə şərab içsəydim — onda iki frank əvəzinə yalnız bir frank altmış santim ödəməli olardım.

Bu gün, bazar günü, Versala ekskursiya nəzərdə tutulmuşdu. Amma, yəqin ki, başıma — eyni zamanda cibimə də — istirahət verəcəyəm. Digər tanışımla — o da rusdur və bu gün məni bir fincan çaya dəvət edib — birlikdə bir neçə mühazirəyə getmək niyyətində idim. Cümə günü amfiteatrda rastlaşıb tanış olduğumuz gənc alim M. Alloponun yanında qonaq idik. O vaxt mən özümü cənablara təqdim etdim, amma qəbul haqqında söz yox idi. Ətrafda teatr ictimaiyyətinin hay-küyü səslənirdi: «Məftunedicidir, gözəldir!» — amma bu həqiqətə heç də uyğun gəlmirdi.

Sonra Vyanaya getdim və orada gələcəkdə birlikdə işləyəcəyim mütəxəssislərlə tanış oldum. Mən bu əlaqələri yaratmağa çox can atırdım, bundan əlavə, biletlərə azca qənaət etdim. Buradakı mənəvi atmosfer barəsində deyə bilərəm ki, burada, Parisdə tanış olduğum gənc əcnəbilər fransızların guya mehribanlığı və qonaqpərvərliyi barədə təxminən mənim kimi düşünürlər.

Yaxşı, indi deyəsən həyatımın salnaməsi üçün kifayət edir. Unutmuşdum: Dolfidən çox şirin məktub aldım. İndi, Fransadakı həyatımın bütün yeni fakt və hadisələrinin öhdəsindən gəldikdən sonra, sənə yenə yazmaq, səninlə ünsiyyət qurmaq istəyirəm. Ümid edirəm ki, səndən ətraflı, təfsilatlı bir məktubcuq alacağam.

Səni ürəkdən salamlayır həmişə sadiq Ziqmundun.