Məktub 14 — 16 sentyabr 1883, Vyana

Vyana, bazar günü, 16 sentyabr 1883

Mənim şirin arvadcığım

Mən də bir şey diləmək istəyirəm: sənə qarşı ədalətsiz olan bəzi pis düşüncələrin və bəzi hökmlərin kəffarəsi kimi dilədiyin hər iki şeyi məndən qəbul et. Kiçik lüğəti mən özüm əldə edəcəyəm; jaketin nəyə başa gəldiyini isə mənə yazmalısan. İndi pulum çatmırsa, gələcək üçün — gələn ay üçün — saxlayacağam. Özündən, əzizim, hər kiçik lüksü əsirgəmə; mən də əsirgəmirəm axı; sən bu qədər cavansan və bu qədər ürəkdən sevinə bilirsən; və bilirəm ki, səni görən hər kəs sənə bir yaxşılıq etmək istərdi; mən niyə edə bilməyim? Məktubun mənə mələk səsi kimi dəyir, səninlə bağlı bütün axmaq qayğılarımdan və dərin sarsılmış əhvalımdan yuxarı qaldırır. Bunu ay günündə sənə bildirmək istəmirdim; bu gün isə artıq gizlədə bilmirəm — dostum Natan Veysin dəfn mərasimindən gəlirəm.

On üçündə, günortadan sonra saat ikidə, özünü Landştrassedəki hamamda asıb. Evlənəli bir ay belə olmamışdı, toy səfərindən on gündü geri dönmüşdü. İki məktub qoyub getmişdi: birində polisə xahiş edirdi ki, valideynlərinə ehtiyatla xəbər çatdırsın və qəzetlərə heç nə keçməsin; o biri arvadına ünvanlanmışdı. Cümə axşamı axşam artıq xəstəxanada məlum idi; həmkarlardan biri şayiəni təkzib etmək üçün onu xəstəxanaya gətirməyə tələsdi — mənzil bağlı idi. Qardaşı — xəstəxananın birinci assistenti — xəbəri təsdiq etdi. Cümə günü sübh tezdən, mən hələ yatarkən, Lustgarten yanıma gəldi, az sonra başqa iki həmkar; hamısı eyni xəbərlə, amma biz inanmırdıq; onu ölü, sakit təsəvvür etmək çox ağır idi, çünki o qədər hərəkəti, o qədər həyatsevincini heç bir adamda bir yerdə görməmişdik. İndi də, tabutunun üstünə torpaq kəsəklərinin yuvarlandığını eşitdikdən sonra, bu fikrə öyrəşə bilmirəm.

Və nə üçün? O, can atdığı hər şeyə çatma yolunda idi; dosent idi, ixtisasında sayılan bir ad qazanmışdı; xəstəxanada şöbəyə rəhbərlik etdiyindən böyük praktikası təmin olunmuşdu; bu yaxınlarda bir evliliyə də nail olmuşdu — amma məsələ də elə bunda idi. Onu ölümə sürükləyən təfərrüatları biz bilmirik, amma onun evliliyi ilə bağlı olduğuna heç bir şübhə yoxdur. Bu evliliyin əvvəlki tarixindən nə qədər danışdığımı xatırlamıram; güman edirəm, onun haqqında bildiyim hər şeyi burada təkrar etməliyəm, çünki o, təsadüfən ölməyib; əksinə, onun təbiəti öz sonuna yetib; yaxşı və pis cəhətləri birləşib onu məhvə sürükləyib; həyatı bir xarakter yazıçısı tərəfindən qurulmuş kimi, ölümü isə zəruri fəlakət kimi idi.

Atası buradakı dini məktəbdə müəllimdir; çox istedadlı alimdir — ixtisası üçün rabbinik ədəbiyyatın yerinə çin dilini öyrənsəydi, əlbəttə, universitet professoru olardı; amma bununla bərabər tamamilə qəddar, pis, kobud insandır. «Atam bir dəhşətdir», — deyə Natan deyərdi. Ana isə namuslu, sadəlövh, xeyirxah qadındır; kişi ilə mənəvi yaxınlıq olmadan çox uşaq dünyaya gətirib və bütün səfaləti onunla bölüşüb. Evdə sevgi yox idi, acı yoxsulluq var idi; tərbiyə yox idi, tələblər çox idi. Atanın hədsiz lovğalığını qane etmək üçün bütün oğlanlar oxumalı idilər; əksəriyyəti çox da irəli gedə bilmədi, səfil oldular; biri yarım il öncə başqa çıxış yolu bilmədiyi üçün özünü güllələdi. Yalnız Natan və bir qardaşı — indi xəstəxanada — təhsillərini başa çatdırdılar. Natan ən istedadlı idi; atanın tam istedadını daşımışdı, amma yenə də xeyirxah təbiətli idi. Onu çox vaxt elə də saymırdılar; həmişə deyirdilər ki, o, pis oğlandır və bəzi əməlləri buna yaxşı uyğun gəlirdi.

Amma bu ona görə idi ki, onu hərəkətə gətirən özünü sevmək idi; az qala deyərdim — özünətapınma. O, dünyada yolunu açmaq üçün də əla silahlanmışdı və işləri pis gedəndə vasitə seçməkdə heç vaxt çətinlik çəkmirdi. Özünü tənqid etməyə qadir deyildi; pis etdiyi və onu pis edə biləcək hər şeyi görməzlikdən gəlir, unudur və bağışlayırdı; özünəinamına yaxşı təsir edən hər şeyi bəsləyir və başqalarının gözünə soxurdu. Breyer haqlı olaraq onun haqqında deyirdi ki, o, ona kiçik bir lətifəni xatırladır: qoca Zvikaulu oğlundan soruşur: «Oğlum, nə olmaq istəyirsən?» Oğlan cavab verir: «Vitriol yağı — o, özünü hər yerdən yandırıb keçir.» Veys həqiqətən vitriol idi və özünü həqiqətən yandırıb keçdi. Nəhəng özünəinamına qeyri-adi bir enerji, dərinə soxulub əl çəkməmək qabiliyyəti uyğun gəlirdi. Amma o, nailiyyətlərini əslində buna borclu deyildi; mən onu həmişə başqa nöqtədən anlamışam. Onun təbiətinin əsasını mən o möhtəşəm həyatsevincində görürdüm.

O, öz danışığından, öz düşüncəsindən, hətta adi həyatın əhəmiyyətsiz, biganə əməllərindən belə həzz alırdı və əmin idi ki, bunları heç kim onun kimi yaxşı edə bilməz. Dediyi və düşündüyü hər şeydə bir canlılıq, bir istilik, bir əhəmiyyət hissi var idi ki, dərin məzmunun çatışmazlığını örtməli idi. Çünki istedadı böyük deyildi; az şey bilirdi, heç vaxt dərinə girmirdi; elmiliyin əsas şərtlərindən — tənqid və dəqiqlikdən — ona heç nə yox idi. Nailiyyətləri də buna müvafiq olaraq orta dəyərdədir, orijinal məzmundan məhrumdur. Hər şeyi onun temperamenti, şəxsiyyəti, təsəvvürlərinin canlılığı və aydınlığı həll edirdi. Bu, Anton Auersperqin məşhur kiçik şeirindəki iki yolçuya bənzəyirdi: çəmən, meşə, günəş işığı — hər ikisi deyir, amma nə fərqli deyir! Veys tanınan bir faktı danışanda, o, onun yeni etdiyi böyük kəşfin təsirini bağışlayırdı; o, öz qəribə zarafatlı qarışıq dilində birinə «rüsvay olmuş Mərkəzi Avropalı» deyə müraciət edəndə, adam özünü həqiqətən rüsvay olmuş sayırdı; onun təkidinə inamdan yaxa qurtarmaq, güləndə adamın gülməkdən, esnəyəndə esnəməkdən qurtulmağı qədər çətin idi. Onun qabiliyyətinə dair yaxşı fikrin böyük hissəsini o, insanlara birbaşa inandırmışdı: o, hər zaman orada idi, hər kəsi yaxalayır, yalnız özündən danışırdı — özündən isə yalnız həmin anda məşğul olduğu mövzunun ən yaxşı, ən bacarıqlı bilicisi kimi. İstedadında daha bir müsbət cəhət düşünməsinin sürəti və birləşdirmələrindəki hazırcavablıq idi. Düzünü desək, özünəinamı yalnız təsəvvürlərinin canlılığının, sürətinin və aydınlığının fizioloji nəticəsi idi. O, həmişə elə idi, biz şampan sərxoşluğunda özümüzü necə yüngül, qüvvətli, xoşbəxt hiss ediriksə; fasiləsiz hərəkət qaçışı ilə də «dəli», maniakal təsir bağışlayırdı. Ona görə də hamımız üçün onu ölü qəbul etmək o qədər ağırdır; heç kim onu bir an belə sakit görməyib.

O, həmişə cəmlənmiş, həmişə eyni şeylə məşğul idi; ona görə də o qədər birtərəfli oldu ki, ona təkcə tibbin müəyyən hissələrindən kənar bütün elmə maraq yox idi, insani və təbii şeylərdən zövq almaq qabiliyyəti də yox idi. O, on dörd il ərzində xəstəxanadan bayıra çıxmayıb; tez hərəkət edən bir avtomat kimi evdən meyxanaya, qəhvəxanaya və geri fırlanırdı. Dincəlməsi kart oynaması, yaxud ustası olduğu şahmat idi; orada düşdüyü həyəcanlara və özünü çox vaxt çox pis aparmasına baxmayaraq, onu oyunda görmək, tamaşa kimi, və özünəməxsus, dişləyən zarafatlarını dinləmək zövq idi. İşləri yaxşı olanda belə onu gözəl dünyadan bir parçaya baxmağa razı salmaq olmurdu; toy səfərindən qayıdanda mənə dedi: «Mən saatlarla gölə baxıb coşa bilənlərdən deyiləm.» Onun heç bir ünsiyyəti yox idi ki, orada özünə hər hansı məhdudiyyət qoysun; heç nəyə baxmırdı, dünyada nə getdiyini bilmirdi. Buna müvafiq olaraq ədəbsiz və sinik idi; sən və Minna onu gördüyünüz və o sizə kifayət qədər qəribə görünəndə onun ən mülayim, ən ədəbli dövrü idi. Bir dəfə, hələ tələbə ikən, onu sevməyən və onda olmayan hər şeyə malik bir kişi ilə evlənən bir qıza aşiq olmuşdu. O vaxtdan heç bir meyl onun təbiətini yumşaltmayıb.

Nailiyyətlərinin bir qismini o, öz yaxşı adının hesabına alırdı və az dostu var idi, halbuki çoxdandır onu artıq mühakimə etmirdilər, adi qanunlara tabe olmayan bir fenomen kimi öz bildiyini etməyə qoyurdular. O, dostluğa qadir deyildi; insanla illər boyu danışa bilər, bir də onun nə etdiyini soruşmazdı; amma çox sözüaçıq idi; kiminlə ən çox görüşürdüsə, ona ən çox danışırdı. Guya açıq qapılar arxasında yaşayırdı; ölümündən sonra bildik ki, o, çox şey gizlədirmiş. Mənimlə dostluğu çoxları ilə olduğundan daha çox hörmətə söykənirdi və məni sevməyə başlamışdı. Danışırdı ki, ölərsə məni varisi edəcək, mənə sərhədsiz xidmət edəcək. Bu, onun şöhrətpərəstliyi təbii xeyirxahlığının təsiri ilə daha nəcib məqsədlərə yönəldiyi dövrə təsadüf edir. Artıq zərurəti qalmayanda pis işlər görmürdü; həqiqi nailiyyətləri onun lovğalığının görüntüsünü yumşaldırdı; qabiliyyətinə göstərilən ehtiram, onları satın almağı ona lazımsız edirdi. İndi o, həm də nəcib, təmənnasız insan kimi görünmək, bacarığı üçün əldə etdiyinə xarakteri üçün də nail olmaq istəyirdi. Ona görə mənə qarşı comərdliyi, ona görə onu ölümə sürükləyən qərarlar silsiləsi. Bəlkə, ətrafındakı sevgi xoşbəxtliyinin təsiri ilə o da özünə beləsini axtarırdı; axtarırdı, axtarırdı və ona rast gəlməyə vaxt, fürsət buraxmırdı. Hansısa həmkarın nişanlısı olsa, bacısını soruşurdu; həmişə gecikirdi. Varlı evlərə düşürdü; amma orada can atdığı rolu oynamadımı, təsadüfən heç nə tapmadımı — elan edirdi ki, yoxsul bir qızla evlənmək istəyir. O, bir qızı səadətə qovuşdurmaq və dünyaya təsir bağışlamaq istəyirdi. Onun siyahısında üç obyekt var idi: Helene Feyn, gənc Hammerşlaq və — bizim Roza, ki onu, bəlkə, bir dəfə görmüşdü. (Bunu ancaq dünən öyrəndim.) O, birincisini fəth etməyə başladı — bəlkə də bir az rifahı da yanına almaq istəyirdi. Üç il öncəki günü hələ aydın xatırlayıram; o mənə dedi: «Bu gün yanıma müalicə olunmaq üçün iki qızı ilə bir xanım gəldi. Nə qədər şirin insanlar! Pulum olsaydı və xəstə olmasaydım (o vaxt özünü xəstə sayırdı), dərhal böyüyü ilə evlənərdim.» Bu, onun sonrakı arvadı idi; onu yadında saxladı, ünsiyyəti isə davam etdirmədi. Özünü qohumlarına təqdim etdi və qızın əlini istədi. Qohumlar onu dərhal bəyəndilər; qız uzun müqavimət göstərdi. Görünür, o, Brunhildaya — çətin, çətin könül verən, çox tələbkar bir təbiətə rast gəlib. Onu ağıllı və tədbirli sayırdılar; ondan iki məktub görmüşəm; məndə sağlam, ayıq möhkəmlik təəssüratı yaratdılar; yazıda və ifadədə qadınlıq zərifliyi az idi. Onun iyirmi altı yaşı var idi; çox yaxşı təklifi geri çevirmişdi; sevgiyə ehtiyacı yox kimi görünürdü. O, indi fırtınalı şəkildə ona elçilik etməyə başladı; qarşılığında tənqiddən, rəddən başqa heç nə görmədi. O, lovğadır, ədəbsizdir, min qüsuru var ki, atmalıdır — hamısını dinləyirdi, düzələcəyini vəd edirdi, mülayimləşirdi, söyüş söyməkdən çəkinirdi; onu bu vəziyyətdə qızlarla bir yerdə göstərmək olardı. Nəhayət, qız yumşaldı, onu sevdiyinə inandı, bəlkə, meylin başlanğıcında idi; bilə bilməzdi axı; ilk dəfə sevən hansı qız bilir ki, bu, əsl sevgidirmi? O, öz xoşbəxtliyi xəbəri ilə dünyanı doldurdu; cehiz soruşulanda həmişə cavab verirdi ki, bunun qayğısına qalmayıb. Get-gedə əhvalı pozuldu, nəhayət, ürəyini açmağa başladı. Aralarında ixtilaf olub — səbəbini ötürdü — və qız indi kədərliymiş, ağlayırmış, danışmırmış, onunla ünsiyyətindən zövq almırmış. Bütün bacılarının histerik olduğu da üzə çıxdı. Mən ona təsəlli verməyə çalışırdım: qız, görünür, həssas və vicdanlıdır, meylinin toyun yaxın vaxtı üçün kifayət qədər güclü olmadığını hiss edir. Belə qısa tanışlıqda başqa cür ola bilməz; ona vaxt versin, ona təzyiq etməsin. Amma o, onu qazanmağı öz şöhrəthirsinə qoydu, getdikcə daha qızğın elçilik etdi; ona min quldenlik hədiyyələr etdi, cehizi üçün böyük məbləğ verdi, mənzili möhtəşəm döşəmək və imtinanı ona ağırlaşdırmaq üçün bütün yığıb-saxladığını nağd pula çevirdi — və iş gündən-günə pisləşirdi.

O, mənə danışanda ki, qız ondan xahiş edib bacısı ilə evlənsin və toyun təxirə salınmasına razılıq alınca bir anlıq yüngülləşib, mənə aydın oldu ki, qız onu sevmir; bunu Breyerə də danışdım. Breyer dedi ki, qız belə evliliyə bu cür addımlayanda ən böyük bədbəxtlik baş verə bilər və belə hallar adətən onunla qurtarır ki, qohumlardan biri tapılır və elan edir: səni evlənməyə qoymaram. Beləsi tapılmadı; bütün qohumlar o biçarəni sıxışdırırdılar. O, kiçik bir səfərə göndərildi və dəyişilməmiş geri döndü. Ona yalvarırdım ki, inansın: qız onu sevmir; yola çıxsın; qayıdanda daha sərin düşünəcək, onu aydınlaşmış tapacaq və sonra qəti qərar verilə biləcək. Amma o, bir qızın onu rədd edə biləcəyi fikrinə dözə bilmirdi; dünyanın qarşısında uğursuzluqla görünməmək — bu tək məqsəd uğrunda hər şeyə acımadan qurban verirdi. Qohumlar onu o qədər düşüncəsiz sıxışdırırdılar ki, qəti imtinaya cürət tapmayan qız təxirə salmaqdan əl çəkdi. O, mənə yola çıxmağı vəd etdiyindən beş gün sonra toy oldu. Deyilənə görə, qız demiş: «İndi ya tez evlənmək, ya heç.» Niyə imtina etdiyini təxmin etmək çətin deyil. Güman edirəm ki, o, özünə qoyduğu bütün məhdudiyyətləri çox tez atdı və hələ tamam soyuq və həssas olan qızda fiziki ikrah və əxlaqi xoşnutsuzluq bütün meyli tez boğdu. O isə inanırdı ki, onun sevgisini də digər nailiyyətləri kimi zorla əldə edə biləcək və yalançı utancaqlıq ona dünyaya rədd edildiyini etiraf etməyə mane olurdu. Toy səfərindən sonra onu yalnız bir dəfə gördüm; tək deyildi və özünü açmadı; Panet onu hələ bu ayın on ikisində görmüş, evliliyindən soruşmuşdu; o, demiş ki, artıq daha gözəlini görmüş, özünü himayəxanada yaşayan qoca adlandırıb danlamış; yenə yanında biri var idi ki, bütün etimadı əngəlləyirdi. Onu heç yerdə görmürdülər; cavan əri də narahat etmək istəmirdilər; yalnız bilirdilər ki, onun ailəsi fasiləsiz yuxarıdadır. On üçündə özünü asdı. İndi nə baş verib?

Dünya izah üçün bədbəxt qadına qarşı ən iyrənç ittihamları hazır saxlayıb. Mən inanmıram. İnanıram ki, ağır bir uğursuzluğa düçar olduğunu dərk etmək, rədd edilmiş ehtirasın qəzəbi, bütün elmi yolunu, bütün malını ailə bədbəxtliyinə qurban verməsinin hirsi, bəlkə, vəd edilən cehizdən aldadılmasının əsəbi, üstəlik, dünyanın qarşısına çıxıb bunu etiraf etmək qabiliyyətsizliyi — bütün bunlar o hədsiz lovğa adamı — ağır həyəcanlara meyli əskik olmayan adamı — vəziyyətini ona aydınlaşdıran bir sıra çəkişmələrdən sonra ümidsizliyə salmış ola bilər. O, xüsusiyyətlərinin cəmindən — xəstəlik dərəcəsində pis özsevgisindən, eləcə də daha nəcib olana yönəlmiş tələblərindən öldü.

Onun cənazəsi üstündə ailələrin çəkişməsi başlandı və açıq qəbrinin başında intiqam üçün gur, ahəngsiz bir qışqırıq səsləndi — o qədər haqsız və amansız ki, guya onu özü qoparmışdı. Müəllim Fridman — qoca atasının qohumu və həmkarı — belə başladı: «Sənin adın Nuh idi, valideynlər buna kəlam bağladılar: sən mənim qocallığımda təsəllim və dayağım olacaqsan. Bütün bu təsəlli indi burada, qəbrindədir. Və yazılıb: cənazə tapılanda və kimin əli ilə öldürüldüyü bilinməsə, ən yaxınlardan yapışmaq lazımdır — onlar qatildirlər. Biz isə, onun valideynləri və qardaşları, onun qanını axıtmamışıq —» və indi o, aydın sözlərlə o biri ailəni ona ölüm zərbəsi vurmaqda ittiham etməyə başladı. Bunları o, fanatikin güclü səsi ilə, vəhşi, amansız yəhudinin hərarəti ilə deyirdi.

Hamımız qəzəbdən və aramızdakı xristianlardan utancdan donub qalmışdıq. Elə idi, guya biz onlara sevgi Tanrısına deyil, intiqam Tanrısına ibadət etdiyimizə inanmağa haqq vermişdik. Pfungenin nazik səsi yəhudinin vəhşi ittihamının əks-sədasında itib getdi.

Onun arvadı tərəfindən və atası tərəfindən xüsusi vida vərəqələri yayılmışdır. Qəzetlər iki cür təsvir gətirir; hər ikisi yanlışdır: biri qadının ailəsindən, o biri kişinin ailəsindən. Bizi, bəlkə, hələ iyrənç ifşalar gözləyir.

Beləliklə, onun ölümü də həyatı kimi bir qəlibdən tökülmüşdü; o, sanki onu insanların yaddaşında yaşadacaq şairi fəryadla çağırır.

Xoşbəxtdir o kəs ki, onu şirin bir sevgili həyata bağlayır. Bu gün artıq yaza bilmirəm, Martacan.

Ürəkdən məhəbbətlə

Sənin Ziqmundun