Məktub 7 — 18 avqust 1882, Vyana

Vyana, 18 avqust 1882, gecə

Niyə yenə kağıza əl uzanar?

Sevgilim, belə israrla soruşma:

Əslində sənə sözüm yoxdur, amma

Yazım sonda əziz əlinə çatar.

Gəlmək olmur; göndərdiyim yollanar,

Daşısın sənə bölünməz qəlbimi —

Həm sevinci, ümidi, vəcdi, qəmi:

Bunların nə əvvəli, nə sonu var.

Mənim sevimli qızım

Bir dostum var — başqa vaxtlar daşürəkli bir günahkar, onunla bu dünyanın məntiqsizliyindən şikayətlənməyi xoşlayıram — bu gün birdən yumşaldı, yan otağa keçib usta Götenin dolabından misilsiz şeirlər çıxartdı və oradan mənə dərin, ürəkdən gələn duyğulu sətirlər oxudu; onlar mənim üçün onun üçün olduğundan çox məna daşıyırdı; elə ki, özümü açıb verməmək üçün qaçdım — öz düşüncələrimlə tək qalmaq üçün. Bu günortadan sonra artıq işləyə bilmədim; tezliklə başqa bir dostla rastlaşdım — bir vaxtlar onunla birlikdə universitetə daxil olmuşdum; o vaxtdan bəri acı bir bədbəxtliklə ilkin məqsədlərindən uzaqlara savrulmuşdu. Dostlarla ünsiyyət indi xüsusi bir cazibə daşıyır; həyatın ciddiyəti bizə az qala eyni anda açıldı; əvvəlcə uca və əziz bilib, amma asan əlçatan saydığımız şeylər uzaqlara çəkildi, amma hələ də əzizdir; bəziləri də, bəlkə, mənim kimi ürəyində qapalı yeni bir əziz meyl daşıyır. Bu qədər kədərli, bu qədər yorğun olsam da, gələcəyə o qədər də ümidli baxmasam da, taleyimi dəyişmək istədiyim heç kəsi tapmıram; axı mən özüm haqqında xırda düşünmürəm, Martacan isə — mənim Martacanım — onun qarşılığında mənə nə təklif edə bilərdilər?

Bizim hamımız yoxsuluq və gücümüz çatanda bir-birimizə kömək edəcəyimizi vəd edirik. Hamısı ya yaxşıdır, ya da mənim dostum deyil; bir-birimiz üçün o qədər az şey edə bilirik, amma yenə də onlardan birindən nadir hallarda ayrılıram ki, onun mənə çox xeyir verdiyini, mənə bəslədiyi qayğının, mənə qoyduğu ümidin məni alçaqlığımdan qaldırdığını, mənim əleyhimə törədilmiş haqsızlığın bir hissəsini aradan qaldırdığını duymayım; güman ki, mən də ona eynini etmişəm. Seçkin bir qız tərəfindən sevilmək şüuru qədər səadətli olmasa da, bu qədər kişinin gözdən uzaq yanımda dayanıb yaşamaqda mənə kömək etməsindən əl çəkmək istəməzdim! Onda bizim bu qədər yoxsul olmağımızla da asanlıqla barışıram. Təsəvvür et, şirin qızım: əgər müvəffəqiyyət hər kəsin ləyaqətinə tam uyğun gəlsəydi, meylin səmimiliyi itib getməzdimi? Bilməzdim ki, sən məni sevirsən, yoxsa qazandığım tanınmanı; bədbəxtliyə düşsəm, qız deyərdi: səni artıq sevmirəm, sənin qiymətsizliyin müəyyənləşdi. Bu, uniformlar dünyası qədər iyrənç olardı — orada hər kəsin ləyaqəti yaxasında və sinəsində yazılıb dayanır. Amma taleyin dönüşlərində və xoşbəxtliyin ləyaqəti mükafatlandırdığı, yaxud göz ardı etdiyi dəyişkən ədalətsizliyində sadiq sevgi yoxsulun yanında da, yalançı olmadan, dözə bilər; və əgər mən insanlar üçün gözə görünməz və əhəmiyyətsizəmsə, sənin yanında zəngin və qüdrətli, tərif və tanınmada sərhədsiz ola bilərəm.

Ay mənim əziz Martacanım, nə qədər yoxsuluq! Əgər bir gün birlikdə yaşamaq istədiyimizi bildirsək və onlar bizdən soruşsalar: buna nə gətirirsiniz? Heç nə — təkcə bir-birimizi sevirik. Və başqa heç nə? Amma bizə iki-üç otaqcıq lazımdır — içində yaşamaq, yemək yemək, qonaq qəbul etmək üçün — və bir ocaq lazımdır ki, yeməklərin odu sönməsin. Və içəridə nələr olmalıdır. Stollar, kreslolar, yataqlar, güzgülər, xoşbəxtlərə vaxtın axarını xatırladan saat, bir saat rahat xəyala dalmaq üçün arxalıq, ev xanımının döşəməni asan təmiz saxlaması üçün xalçalar, dolabda nazik lentlərlə bağlanmış təmiz paltarlar, yeni biçimli paltarcıqlar və süni güllü papaqlar, divarda şəkillər, hər günlük su və bayram şərabı üçün qədəhlər, boşqablar və ləyənlər, birdən aclıq, yaxud qonaq üstümüzə gələndə lazım olan kiçik bir anbar, uzaqdan cingiltisi eşidilən böyük açar dəstəsi; və adamın sevinə biləcəyi o qədər şey var — kitabxana, tikiş masası, səmimi çıraq — və hamısı da yaxşı vəziyyətdə saxlanmalıdır; yoxsa ürəyini xırda hissələrə — hər əşyaya birini — bölən ev xanımı buna qarşı çıxar. Bu əşya evi bir yerdə saxlayan ciddi əməyə, o biri isə sənət zövqünə, məmnuniyyətlə xatırlanan əziz dostlara, görülmüş şəhərlərə, geri qaytarmaq istədiyimiz saatlara şahidlik etməlidir. Bütün bunlar — kiçik bir xoşbəxtlik dünyası, lal dostlar və nəcib insanlığın şahidləri — hələ gəlməlidir; evin təməli hələ qoyulmayıb; yalnız bir-birini sözlə deyilməz dərəcədə sevən iki yoxsul bəşər övladı var.

Ürəyimizi bu cür kiçik şeylərə bağlayaqmı? Böyük bir tale sakit qapını döymədikcə — bəli, həm də heç tərəddüd etmədən. Və sonra hər gün bir-birimizə deməliyik ki, hələ də bir-birimizi sevirik. Bir-birini sevən, amma bunu deməyə forma, yaxud vaxt tapa bilməyən, bədbəxt hadisənin, yaxud küskünlüyün onlardan məhəbbət fəryadını qoparmasını gözləyən iki insanın halı nə qədər dəhşətlidir. Məhəbbətlə xəsislik etmək olmaz; ehtiyatdan xərclədiyin, xərcin özü ilə yenidən əvəz olunur. Onlara uzun müddət toxunmasan, onlar sezilmədən azalır, yaxud kilid paslanır; onda sən onlara maliksən, amma işlədə bilməzsən. Ah, indi hətta bir-birini sevən iki yoxsul bəşər övladı da yoxdur. Yalnız biri var; o biri uzaqlardadır və yaxşılığında daim özünü sıxır — o zavallı şirin uşaq ki, çox kədərli şeylər yaşamış, onlardan danışmır; güclə azad nəfəs ala bilən kimi özünü o yoxsula, xoşbəxtlik tərəfindən buraxılana həsr edir, həyat sevincindən öz kiçik payına nə qədər könüllü imtina edir. Amma sən mənə xoşbəxtlik gətirməlisən; sən mənim üçün özün xoşbəxtliksən. Sənsiz mən indi həyat həvəsindən məhrum halda qollarımı buraxıb salardım; səninlə, sənin üçün onları hərəkətə gətirmək istəyirəm — bu dünyada bizim payımızı əldə etmək, onu səninlə dadmaq üçün.

Məndən lap ürəkdən salam al; bəlkə, elə bu saat məni düşünürsən; bu, bağda məni gözlədiyin vaxtdır.

Sənin Ziqmundun