Din və illüziyalar

Bu uyğunluqlar və analogiyalardan sonra məcburiyyət nevrozunu dini formalaşmanın patoloji qarşılığı kimi qəbul etməyə, nevrozu fərdi dindarlıq, dini isə universal məcburiyyət nevrozu adlandırmağa cəsarət etmək olar. — Kitab 6, «Məcburi hərəkətlər və dini ayinlər»

Daha sonra dinlər bu sonrakı mövcudluğu daha dəyərli, daha etibarlı hesab etmək və ölümlə tamamlanmış həyatı sadəcə bir hazırlıq mərtəbəsinə endirmək işini bacardılar. Onda keçmişə doğru uzadılan həyat, əvvəlki mövcudluqlar, ruhların köçməsi və yenidən doğulma uydurmaq, bütün bunları ölümün həyatı ləğv etmək mənasını oğurlamaq məqsədilə etmək yalnız məntiqli idi. Bizim konvensional-mədəni adlandırdığımız ölümün inkarı, elə erkən dövrlərdə öz başlanğıcını götürdü. — Kitab 9, «Müharibə və ölüm haqqında zamana uyğun düşüncələr»

Lakin ayrı-ayrı insanın psixoanalitik tədqiqi tam xüsusi bir təkidlə öyrədir ki, hər kəs üçün tanrı ataya görə qurulmuşdur, onun tanrı ilə şəxsi münasibəti öz bioloji atası ilə münasibətindən asılıdır, onunla birlikdə dəyişir və çevrilir və tanrı əslində yüksəldilmiş atadan başqa bir şey deyil. Psixoanaliz burada da totemizm halında olduğu kimi məsləhət verir ki, möminlərə inanılsın, onlar tanrını ata adlandırdıqları kimi, totemi də əcdad adlandırmışdılar. Əgər psixoanaliz hər hansı diqqətə layiqdirsə, onda tanrının bütün digər mənşələri və mənalarına toxunmadan — ki, psixoanaliz onlara işıq sala bilməz — tanrı ideyasındakı ata payı çox ağırlıqlı olmalıdır. — Kitab 8, «IV. Totemizmin infantil qayıdışı»

O, ümumiyyətlə həzzdən imtina etməməlidir; bunu bəlkə də heç bir insana yükləmək olmaz, hətta din də dünyəvi həzzdən əl çəkmək tələbini, bunun əvəzinə axirətdə daha yüksək dəyərə malik daha çox həzz vəd etmək əsasında əsaslandırmalıdır. — Kitab 9, «Psixoanalitik praktikadan bəzi xarakter tipləri»

Özünü təlimlər kimi təqdim edən bu təsəvvürlər təcrübənin nəticəsi və ya düşüncənin son nəticəsi deyil; onlar insanlığın ən qədim, ən güclü və ən təcili arzularının reallaşdırılması olan illüziyalardır; onların gücünün sirri bu arzuların gücündədir. İlahi təqdirin xeyirxah idarəsi həyat təhlükələrindən təşvişi sakitləşdirir, əxlaqi dünya nizamının qurulması insan mədəniyyəti daxilində çox vaxt yerinə yetirilməyən ədalət tələbinin reallaşmasını təmin edir, dünyəvi varlığın gələcək bir həyatla uzadılması, bu arzu reallaşmalarının baş tutacağı məkan və zaman çərçivəsini təmin edir. İnsanın bilmək marağının tapmaca suallarına, məsələn, dünyanın yaranmasına və bədən ilə ruh arasındakı əlaqəyə cavablar bu sistemin fərziyyələri əsasında hazırlanır; uşaqlıq dövründə ata kompleksi ilə bağlı heç vaxt tam aradan qalxmayan münaqişələrin fərdi psixikadan alınması və hamı tərəfindən qəbul edilən bir həllə yönəldilməsi fərdi psixika üçün böyük bir yüngüllük deməkdir. — Kitab 13, «Bir İllüziyanın Gələcəyi»

Utanma hissi olmayan bu uşaqlıq dövrü bizim sonradan geri baxışımızda bir cənnət kimi görünür və cənnət özü fərdin uşaqlığı haqqında kütləvi fantaziyadan başqa bir şey deyil. Buna görə də cənnətdə insanlar çılpaqdır və bir-birlərindən utanmırlar, ta ki, utanc və təşviş hissinin oyandığı, qovulmanın baş verdiyi, cinsi həyatın və mədəni işin başladığı ana gələnə qədər. — Kitab 2, «V. Yuxu Materialı və Yuxu Mənbələri»

Lakin Məsihin hakimiyyəti dövründə belə, iman icmasına aid olmayan, Onu sevməyən və Onun tərəfindən sevilməyən fərdlər bu bağdan kənarda qalır; buna görə də, özünü sevgi dini adlandırsa belə, bir din, ona aid olmayanlara qarşı sərt və mərhəmətsiz olmalıdır. Əslində, hər bir din, özündə birləşdirdiyi bütün insanlar üçün belə bir sevgi dinidir və aid olmayanlara qarşı qəddarlıq və dözümsüzlük hər kəsə xasdır. — Kitab 12, «Kütlə psixologiyası və Mən təhlili»

Bir şəhərli qızı, məsələn, bir şahzadənin gəlib onu evlənməyə aparması haqqında illüziya yarada bilər. Bu cür halların bəzilərinin baş verdiyi mümkündür. Məsihin gələcəyi və qızıl bir dövrün qurulacağı inancı ehtimalı çox daha azdır; hökm verən şəxsin fərdi mövqeyindən asılı olaraq, o, bu inancı ya illüziya, ya da sayıqlama fikrinin analoqu kimi təsnif edəcək. — Kitab 13, «Bir İllüziyanın Gələcəyi»

Biz inanmalıyıq, çünki atalarımız inanmışdılar. Amma bu atalarımız bizdən çox daha cahildilər, onlar bu gün qəbul edə bilməyəcəyimiz şeylərə inanmışdılar. Dini təlimlərin də belə növdən ola biləcəyi ehtimalı ortaya çıxır. — Kitab 13, «Bir İllüziyanın Gələcəyi»

Dini təlimləri illüziya kimi tanıdıqdan sonra, dərhal başqa bir sual yaranır: yüksək tutduğumuz və həyatımızı idarə etməsinə imkan verdiyimiz digər mədəni sərvətlər də oxşar təbiətdədir? Dövlət qurumlarımızı tənzimləyən şərtlər də eyni şəkildə illüziya adlandırıla bilərmi, mədəniyyətimizdə cinslər arası münasibətlər bir və ya bir neçə erotik illüziya ilə bulanıqlaşdırılırmı? Şübhəmiz bir dəfə oyandıqda, müşahidə və düşüncənin elmi işdə tətbiqi ilə xarici reallıqdan bir şey öyrənə biləcəyimiz inancımızın daha yaxşı əsaslandırılıb-əsaslandırılmadığı sualından da çəkinməyəcəyik. — Kitab 13, «Bir İllüziyanın Gələcəyi»

Rus daxili dünyası, ilahi lütfün bütün xoşbəxtliklərindən həzz almaq üçün günahın vacib olduğu, əslində isə Tanrının razı olduğu bir əməl olduğu nəticəsinə yüksəlib. — Kitab 13, «Bir İllüziyanın Gələcəyi»

İllüziyalar bizə xoşagəlməzlik hisslərindən qurtulmağa və əvəzində doyum hissini yaşamağa imkan verdiyi üçün özünü təklif edir. Biz sonra şikayətsiz qəbul etməliyik ki, onlar bir müddət sonra həqiqətin bir hissəsi ilə toqquşur və qırılır. — Kitab 9, «Müharibə və ölüm haqqında zamana uyğun düşüncələr»

Şübhəsiz ki, insan o zaman çətin vəziyyətdə olacaq, o, özünün bütün acizliyini, dünyada mexanizmlərin arasında kiçikliyini etiraf etməli olacaq, artıq yaradılışın mərkəzi, xeyirxah təqdirin şirin qayğısının obyekti deyil. O, özünü isti və rahat hiss etdiyi ata evini tərk etmiş uşağın vəziyyətində olacaq. Amma infantilizm üstələnmək üçün nəzərdə tutulmayıbmı? — Kitab 13, «Bir İllüziyanın Gələcəyi»