19 oktyabr 1920 — Freyd Tsveyqə

Vyana IX, Berqqasse 19, 19 oktyabr 1920

Çox hörmətli cənab doktor!

Nəhayət burada ilk dəfə bir az rahatlığa qovuşmuşkən, tapdığım və ilk iki həftənin sıxlığı içində oxuduğum gözəl kitaba görə sizə təşəkkür etmək borcumu xatırlayıram. Qeyri-adi həzzlə oxudum — əks halda sizə ümumiyyətlə bununla bağlı yazmazdım. Duyğudaşlığın mükəmməlliyi dil ifadəsinin ustalığı ilə birləşərək nadir bir məmnunluq təəssüratı yaradır. Məni xüsusilə o yığılmalar və gücləndirmələr maraqlandırdı ki, onların köməyi ilə cümləniz təsvir olunanın ən dərin mahiyyətinə toxuna-toxuna getdikcə daha da yaxınlaşır. Bu, yuxudakı rəmz yığılmasına bənzəyir ki, o, örtülünün getdikcə daha aydın görünməsinə imkan verir.

Əgər sizin təqdimatınızı xüsusilə sərt bir ölçü ilə ölçməyə haqqım olsaydı, deyərdim: Balzakın və Dikkensin öhdəsindən tamamilə gəlinib. Amma bu çətin deyildi — onlar sadə, düz xəttli tiplərdir. Amma o dolaşıq rusla iş o qədər də məmnunedici alına bilməzdi. Orada boşluqlar və cavabsız qalmış müəmmalar hiss olunur. İcazə verin mən burada öz qeyri-peşəkarlığımın imkan verdiyi qədər material təqdim edim. Həm də psixopatoloq, Dostoyevski artıq ona məhkum qaldığından, burada müəyyən üstünlük əldə edə bilər.

Məncə, siz Dostoyevskinin iddia olunan epilepsiyası ilə kifayətlənməməli idiniz. Onun epileptik olması ehtimalı çox azdır. Epilepsiya ruhi konstitusiyadan kənar orqanik beyin xəstəliyidir və adətən ruhi qabiliyyətin zəifləməsi və sadələşməsi ilə müşayiət olunur. Bu xəstəliyin zehncə yüksək səviyyəli insanda rast gəlinməsi haqqında yalnız bir tək misal məlumdur və bu, hiss həyatı haqqında az şey məlum olan bir intellekt nəhənginə aiddir (Helmholts). Epilepsiyada günahlandırılan bütün digər böyüklər saf histeriya xəstələri idilər. (Fantast Lombroso differensial diaqnoz qoymağı hələ bilmirdi.) Amma bu fərq tibbi xırdaçılıq deyil, tamamilə mühüm bir şeydir. Histeriya ruhi konstitusiyanın özündən yaranır, dahiyanə sənətkarlıqda açılan həmin orqanik ilkin qüvvənin ifadəsidir. Amma o, həm də bu ilkin meyllər arasında vuruşan və sonralar ruhi həyatı iki düşərgəyə parçalayan, xüsusilə güclü və həll olunmamış ziddiyyət əlamətidir. Məncə, bütöv D. onun histeriyası üzərində qurula bilərdi.

Dostoyevskinin histeriyası kimi bir histeriyada konstitusional meyl amili nə qədər həddən artıq böyük olsa da, maraqlıdır ki, nəzəriyyəmizin əhəmiyyət verdiyi digər amil də bu halda sübut olunur. Dostoyevskinin bioqrafiyalarından birində mənə o yeri göstərdilər ki, adamın sonrakı əzabını oğlanın atası tərəfindən çox ciddi şəraitdə cəzalandırılması ilə əlaqələndirir — ağlıma «trajik» sözü gəlir, haqlı olaraqmı? — Təbii ki, «təmkin» xatirinə orada nədən söhbət getdiyi deyilmir. Bu yeri yenidən tapmaq sizin üçün məndən asan olacaq. Bu uşaqlıq səhnəsi — «İlk təcrübələr»in müəllifini buna inandırmağa ehtiyac yoxdur — məhz sonrakı güllələnmə qarşısındakı səhnəyə travmatik qüvvə verən, onun tutma şəklində təkrarlanmasına imkan yaradan şey idi və Dostoyevskinin bütün həyatı ata-çar hakimiyyətinə ikiqat münasibət — şəhvətli mazoxist tabeçilik və ona qarşı üsyankar qiyam — ilə idarə olunur. Mazoxizm «xilas»a təkan verən günah hissini özündə ehtiva edir.

Sizin peşə terminindən qaçaraq «dualizm» adlandırdığınız şey bizdə «ambivalentlik» adlanır. Bu hissi ambivalentlik də primitivlərin ruhi həyatından qalma irsdir, amma rus xalqında başqa yerdəkindən qat-qat daha yaxşı qorunub və daha çox şüura çıxa bilən olaraq qalıb, necə ki, mən bunu bir neçə il öncə həqiqi rus xəstəsinin ətraflı xəstəlik tarixində göstərə bildim. Bu güclü ambivalentlik meyli uşaqlıq travması ilə birlikdə histerik xəstəliyin qeyri-adi şiddətini də müəyyən etmiş ola bilər. Nevrotik olmayan ruslar da, Dostoyevskinin demək olar ki, bütün romanlarındakı personajları kimi, çox aydın şəkildə ambivalentdirlər.

Onun yaradıcılığının demək olar ki, bütün xüsusiyyətləri — onlardan çətin ki, biri sizin gözünüzdən qaçmış olsun — onun bizim üçün anomal, rus üçün isə daha adi olan ruhi quruluşu, daha düzgünü: cinsi konstitusiyası ilə izah oluna bilər, bunu ayrı-ayrılıqda çox gözəl göstərmək olardı. Hər şeydən əvvəl əzabverici və yad gələn hər şey. O, psixoanalizsiz anlaşılmazdır — yəni ona ehtiyacı yoxdur, çünki o, özü hər personajla, hər cümlə ilə onu açıq şərh edir. «Karamazov qardaşları»nın məhz Dostoyevskinin ən şəxsi problemini — atanı öldürməni — işləməsi və əməl ilə pis niyyətin eyni dəyərdə olması haqqında analitik tezisini əsas götürməsi yalnız bir misal ola bilər. Həmçinin onun cinsi məhəbbətinin qəribəliyi — bu məhəbbət ya həvəsdən doğan şəhvət, ya da sublimasiya olunmuş mərhəmətdir —, qəhrəmanlarının sevdiklərinə, yoxsa nifrət etdiklərinə, sevirlərsə, nə vaxt sevdiklərinə dair qərarsızlığı və s. göstərir ki, onun psixologiyası hansı xüsusi zəmində yetişib.

Sizin tərəfinizdən belə bir anlaşılmazlıqdan ehtiyat etməyə ehtiyacım yoxdur ki, guya «patoloji» adlanan cəhətin bu cür önə çəkilməsi Dostoyevskinin poetik yaradıcılıq qüdrətinin əzəmətini kiçiltmək və ya onu izah edib qurtarmaq istəyir. Onsuz da çox uzanmış bu məktubu materialın tükəndiyinə görə yox, səbirli kağızın işarəsi ilə, bir daha təşəkkür edərək və səmimi salamla bitirirəm.

Sizin Freyd