Məktub 18 — 15 noyabr 1883, Vyana

Vyana, cümə axşamı, 15 noyabr 1883, saat beş, axşam

Mənim şirin şahzadəciyim

Bu, artıq sənin adın olacaq. Son günlərdə həmişəkindən də çox səni düşündüm və yalnız onu istəyirəm ki, mənə səni bəxş etmiş tarixin təkrarlanması münasibətilə özümə uğur və ləyaqət arzulayaraq, xüsusi bir təsadüfü xatırladım: ayın on yeddinci günüdür və eyni zamanda şənbə günü də yenidən on yeddinciyə düşür. Amma evlilik təklifimi təzələməyə ehtiyac yoxdur, elə deyilmi? Bu gün bayramdır və özümü yenidən təzələmək üçün qətiyyən heç nə işləmədim. Hava çox iyrəncdir; düşünürəm ki, axşam Hammerşlaqın yanına gedəcəyəm — artıq o qədər əldən düşmüşəm ki, harasa mənimlə mehriban davrananda bu mənə xeyir verir. Axı səndən də soruşacaqlar və mən yenidən səndən danışa biləcəyəm.

Son məktublarından birində Mill və onun arvadı haqqında dediklərin əslində məni dərhal onların ikisi barədə sənə bir şey yazmağa sövq etməli idi. Brandesin məqaləsi yalnız bu adamın şəxsi təəssüratını verir və dövrümüzün tarixindəki bütün mövqeyinin qiymətləndirilməsindən uzaqdır. Onunla məşğul olmaq fikri mənə Qomperts onun əsərlərinin son cildinin tərcüməsini mənə əmanət edəndə gəldi. O vaxt mən onun cansız üslubuna və ona görə danlayırdım ki, insan onun yazılarından yaddaş üçün heç bir kəlam və ya şüar seçib götürə bilmir. Lakin sonradan onun fəlsəfi əsərlərindən birini oxudum; o, hazırcavab, epiqramatik dəqiq və canlı idi. O, bəlkə də əsrdə adi qərəzlərin hakimiyyətindən azad olmağı ən yaxşı bacaran adam idi. Bunun müqabilində — bunlar həmişə birlikdə gedir — onda absurd hissi çatışmırdı; bəzi məsələlərdə, məsələn, qadınların emansipasiyası məsələsində və ümumiyyətlə qadın məsələsində. Xatırlayıram ki, mənim tərcümə etdiyim əsərdə əsas arqument ondan ibarət idi ki, qadın evlilikdə kişinin qazana bildiyi qədər qazana bilər. Biz demək olar ki, bunda eyni fikirdə ola bilərik: evin idarə olunması və uşaqların baxımı və tərbiyəsi bütün bir insanı tələb edir və demək olar, hər qazancı istisna edir — hətta təsərrüfatın sadələşdirilmiş şərtləri qadının üzərindən toz almağı, yığışdırmağı, bişirməyi və sairə götürsə belə. Mill isə bunu, ümumiyyətlə cinsi məsələ ilə bağlı bütün münasibətləri unutduğu kimi, sadəcə unutmuşdu. Bu, ümumiyyətlə, Milldə elə bir məqamdır ki, onu sadəcə insani hesab etmək olmur. Onun avtobioqrafiyası o qədər həyalı və ya o qədər qeyri-dünyəvidir ki, ondan heç vaxt öyrənmək olmaz ki, insanlar kişilərə və qadınlara bölünürlər və bu fərq onların arasında mövcud olan ən mühüm fərqdir. Onun arvadı ilə münasibəti də belə qeyri-insanidir. O, onunla gec yaşda evlənir, ondan uşağı yoxdur, bizim hamımızın tanıdığı mənada məhəbbətdən isə görünür, heç söz açılmır. O, onun əziz tutduğu o gözəl şəxsiyyət idi, ya yox — bunu, güman edirəm, hamı şübhə altına alır. Onun bütün təqdimatında həmçinin qadının kişidən başqa bir şey olduğu da heç görsənmir — daha aşağı bir şey deməkdən qorunaq, əksinə daha yuxarı ola bilər. O, məsələn, qadınların əzilməsinə zəncilərin əzilməsində analogiya tapır. Səs hüququ və hakimlik səlahiyyəti olmasa belə, kişinin əlini öpdüyü, sevgisi uğrunda hər şeyi təhlükəyə atdığı hər bir qız onu yola gətirə bilərdi.

Bundan əlavə, qadınları da kişilər kimi varlıq uğrunda mübarizəyə göndərmək tamamilə yaşamağa qabil olmayan bir fikirdir. Məsələn, incə, sevimli qızımı rəqib kimi təsəvvür etməliyəmmi? Bu qarşılaşma yalnız onunla bitərdi ki, mən ona, on yeddi ay əvvəl olduğu kimi, onu sevdiyimi deyərdim və onu rəqabətdən çıxarıb evimin heç nə ilə pozulmayan sakit fəaliyyətinə cəlb etmək üçün hər şeyi səfərbər edərdim. Dəyişmiş tərbiyənin qadınların bütün incə, qorumaya möhtac və bu qədər qalib keyfiyyətlərini boğa biləcəyi mümkündür ki, onlar da kişilər kimi çörək axtara bilsinlər. Həmçinin mümkündür ki, bu halda dünyanın bizə təqdim etdiyi ən cazibədar şeyin — qadın idealımızın — yox olmasına yas tutmaq haqlı olmasın; mən hesab edirəm ki, qanunvericiliyin və tərbiyənin bütün islahatçı fəaliyyəti o faktın qarşısında iflasa uğrayacaq ki, təbiət qadını bizim cəmiyyətdə mövqe əldə etməyin mümkün olduğu yaşdan xeyli əvvəl gözəllik, cazibə və xeyirxahlıqla (başqa bir şeyə) təyin edir.

Xeyr, mən burada köhnə fikirdə qalıram — olduğu kimi Martama olan həsrətdə — və o özü də bunu başqa cür istəməyəcək; qanunvericilik və adət qadınlara onlardan əsirgənmiş çox hüquq verməlidir, lakin qadının mövqeyi indi olduğundan başqa cür ola bilməz: gənc yaşlarında pərəstiş olunan sevgili, yetkinlikdə isə sevilən həyat yoldaşı.

Bu barədə hələ çox söz demək olardı, amma biz yəqin ki, bu barədə eyni fikirdəyik.

Sağ ol, şirin qızım. Sənin məktubun bu gün gəlmək istəmir, ona görə mən də gedirəm.

Səmimi salam və öpüşlərlə

Sənin Ziqmundun