Mədəniyyət və sivilizasiya
Burada maraqlı bir halı əlavə etmək olar: həyat xoşbəxtliyi əsasən, insan fiqurlarının və jestlərinin, təbiət obyektlərinin və mənzərələrin, həmçinin bədii və hətta elmi yaradılışların gözəlliyi harada hisslərimizə və mühakiməmizə təqdim olunursa, orada gözəllik zövqündə axtarılır. Həyat məqsədinə bu cür estetik münasibət əziyyətlərə qarşı az qoruma təmin edir, lakin bir çox şeyi kompensasiya edə bilər. Gözəllikdən alınan zövqün xüsusi, yumşaq məst edici hissi xarakteri var. — Kitab 13, «Mədəniyyətdəki narahatlıq»
Həzz almaq imkanı məhdudluğu onun qiymətini artırır. Gözəlin keçiciliyi haqqında fikrin bizim ondan aldığımız həzzin qaraltması necə mümkün ola bilər, bunu mən başa düşə bilmədim. — Kitab 9, «Keçicilik»
Çox güman ki, hər mədəniyyət məcburiyyət və həvəslərdən imtina üzərində qurulmalıdır; hətta məcburiyyət dayandırıldıqda, insan fərdlərinin çoxluğunun yeni həyat sərvətlərinin qazanılması üçün lazım olan iş yükünü öz üzərinə götürməyə hazır olacağı da qəti deyil. — Kitab 13, «Bir İllüziyanın Gələcəyi»
Bizim mədəniyyətimiz ümumiyyətlə həvəslərin boğulması üzərində qurulub. — Kitab 6, ««Mədəni» cinsi əxlaq və müasir sinirlilik»
Bizim ruhumuz, həyatda özümüzü qorumaq üçün istifadə etdiyimiz bu qiymətli alət, daxili sülhə malik qapalı bir vahid deyil, əksinə, müasir bir dövlətə bənzəyir: orada həzzə və dağıdıcılığa həris kütlə ağıllı bir təbəqənin gücü ilə cilovlanmalıdır. Ruhi həyatımızda fırlanan və düşüncələrimizdə ifadə tapan hər şey, bədən quruluşumuzda bizə verilmiş müxtəlif həvəslərin törəməsi və onların nümayəndəsidir; lakin bu həvəslərin hamısı xarici dünya və insan cəmiyyətinin tələblərinə tabe olmaq üçün bərabər dərəcədə idarə oluna və tərbiyə edilə bilməz. Onlardan bəziləri ilkin vəhşi xarakterlərini qoruyub saxlamışdır; əgər onlara sərbəstlik versəydik, şübhəsiz bizi məhvə aparardılar. — Kitab 15, «Mənim Yozef Popper-Lynkeus ilə tanışlığım»
İnsanlığın mübarizəsinin böyük bir hissəsi bu fərdi və mədəni kütləvi tələblər arasında məqsədəuyğun, yəni xoşbəxtlik verən bir tarazlıq tapmaq vəzifəsi ətrafında toplanır; bu tarazlığın mədəniyyətin müəyyən bir quruluşu ilə əldə edilə biləcəyi və ya münaqişənin barışmaz olub-olmaması onun taleyinin məsələlərindən biridir. — Kitab 13, «Mədəniyyətdəki narahatlıq»
Bir çoxumuz üçün insanın öz içində onu indiki zehni fəaliyyət və etik sublimasiya yüksəkliyinə gətirən və inkişafının fövqəlinsana doğru olmasını təmin edəcəyi gözlənilə bilən bir kamilləşmə həvəsinin mövcud olduğuna inamdan əl çəkmək də çətin ola bilər. Lakin mən belə bir daxili həvəsə inanmıram və bu xoşagələn illüziyanı qorumaq üçün bir yol görmürəm. İnsanın indiyə qədərki inkişafı mənə heyvanlarınkından başqa bir izaha ehtiyac duymurmuş kimi görünür və azsaylı insan fərdlərində daha da kamilləşməyə doğru yorulmaz bir təkan kimi müşahidə olunan şey, insan mədəniyyətinin ən dəyərli cəhətlərinin üzərində qurulduğu həvəs sıxışdırmasının nəticəsi kimi asanlıqla başa düşülə bilər. — Kitab 12, «Həzz prinsipinin o tayında»
Nəhayət, mədəniyyət inkişafı prosesində cinsəllikdən o qədər ilahi və müqəddəs şey çıxarıldı ki, tükənmiş qalıq xor baxılmaya məruz qaldı. — Kitab 7, «Leonardo da Vinçinin uşaqlıq xatirəsi»
Beləliklə, insanlar arasındakı maraq münaqişələri prinsip etibarilə zorakılığın tətbiqi ilə həll olunur. Bütün heyvanlar aləmində belədir, insan da bundan kənarda qalmamalıdır; lakin insanlarda abstraksiyanın ən yüksək zirvələrinə qədər uzanan və başqa bir həll texnikası tələb edən fikir münaqişələri də əlavə olunur. Amma bu, sonradan yaranan mürəkkəblikdir. — Kitab 15, «Niyə müharibə?»
İnsan növünün tale sualı, məncə, ondan ibarətdir ki, onun mədəni inkişafının insanın təcavüz və özünü məhv etmə həvəsinin birgə yaşayışa gətirdiyi pozuntuya nə dərəcədə hakim ola biləcəyi. Bu münasibətdə, bəlkə də, məhz indiki dövr xüsusi maraq doğurur. İnsanlar təbiət qüvvələrini idarə etməkdə elə bir həddə çatmışlar ki, onların köməyi ilə bir-birini son nəfərinə qədər məhv etmək onlar üçün asanlaşmışdır. — Kitab 13, «Mədəniyyətdəki narahatlıq»
Mən, mədəniyyətimizin sahib olduğumuz və ya qazana biləcəyimiz ən qiymətli şey olduğunu və onun yolu bizə gözlənilməz kamillik zirvələrinə aparmalı olduğunu düşünən coşqun qərəzi özümə yaxın buraxmamağa çalışmışam. Mən ən azı qəzəbsiz dinləyə bilərəm ki, tənqidçi mədəniyyət cəhdinin məqsədlərini və istifadə etdiyi vasitələri nəzərə alsaq, bütün səylərin əziyyətə dəymədiyi və nəticənin fərdin dözülməz hesab etdiyi bir vəziyyət ola biləcəyi qənaətinə gəlməli olduğumuzu deyir. — Kitab 13, «Mədəniyyətdəki narahatlıq»
Bu fərdi uşaqlığın arxasında bizə filogenetik uşaqlığa, insan nəslinin inkişafına, fərdin inkişafının həqiqətən təsadüfi həyat şərtləri tərəfindən təsirlənmiş qısaldılmış təkrarı olduğu inkişafa nəzər salmaq vədi verilir. — Kitab 2, «VII. Yuxu proseslərinin psixologiyasına dair»
Mədəniyyət insanı xoşbəxtlik imkanının bir hissəsini təhlükəsizliyin bir hissəsi ilə dəyişmişdir. — Kitab 13, «Mədəniyyətdəki narahatlıq»
Qısaca ifadə etsək, mədəniyyət qurumlarının yalnız müəyyən dərəcədə məcburiyyətlə saxlanıla bilməsinə səbəb olan iki yaygın insan xüsusiyyəti var: birincisi, onların spontan olaraq işləməyə həvəsli olmaması, ikincisi isə arqumentlərin onların ehtiraslarına qarşı heç nə edə bilməməsi. — Kitab 13, «Bir İllüziyanın Gələcəyi»
Beləliklə, «mədəniyyət» sözünün, həyatımızı heyvan əcdadlarımızdan fərqləndirən və iki məqsədə xidmət edən bütün nailiyyətlər və qurumların cəmini ifadə etdiyini təkrarlamaq bizə kifayətdir: insanın təbiətə qarşı qorunması və insanlar arasındakı münasibətlərin tənzimlənməsi. — Kitab 13, «Mədəniyyətdəki narahatlıq»
İnsan mədəniyyəti — mənim nəzərdə tutduğum, insan həyatının heyvani şərtlərindən yüksəldiyi və heyvanların həyatından fərqləndiyi hər şey — və mədəniyyət ilə sivilizasiyanı ayırmaqdan imtina edirəm — müşahidəçiyə məlum olduğu kimi iki tərəf göstərir. O, bir tərəfdən insanların təbiət qüvvələrinə hökmranlıq etmək və ondan insan ehtiyaclarının ödənməsi üçün nemətlər əldə etmək məqsədilə qazandıqları bütün bilik və bacarığı əhatə edir; digər tərəfdən isə insanlararası münasibətləri, xüsusilə də əldə edilə bilən nemətlərin bölüşdürülməsini tənzimləmək üçün zəruri olan bütün qurumları əhatə edir. Mədəniyyətin bu iki istiqaməti bir-birindən müstəqil deyil: birincisi, insanlararası münasibətlər mövcud nemətlərin imkan verdiyi həvəs doyumu miqdarı ilə dərin təsirləndiyi üçün; ikincisi, fərdin özü başqası üçün nemət yerinə keçə bildiyi üçün — o başqası onun iş qüvvəsindən istifadə etdikdə və ya onu cinsi obyekt kimi qəbul etdikdə; üçüncüsü, hər bir fərdin virtual olaraq mədəniyyətin düşməni olduğu üçün, halbuki mədəniyyət ümumi insan marağı olmalıdır. — Kitab 13, «Bir İllüziyanın Gələcəyi»