Məktub 42 — 19 oktyabr 1885, Paris

Paris, 1885-ci il oktyabrın 19-u

Mənim sevimli xəzinəm

Bu gün tənbəl həyatım bitə bilərdi. Salpetriyerdə idim — o, xəstəxanamız qədər böyükdür və eyni qədər həyətləri var — özümü assistentə təqdim etmək və Şarkonun nə vaxt gələcəyini soruşmaq üçün. Amma assistent yox idi, ümumiyyətlə, artıq yenisi ilə əvəz olunub, Şarko isə xəstə salonlarında idi. İçəri girə bilərdim, amma təqdimat məktubumu evdə qoymuşdum və beləliklə, sabah yenə çox şeyin asılı olduğu o addımı atmalıyam. Saat doqquz yarımda xarici qəbul olur, yəni ambulator xəstələr üçün qəbul. Beləliklə, bəlkə də sabah artıq günüm işlə dolu olacaq. École de Médecine-də mühazirələr yalnız 5 noyabrda başlayır; Şarkonun yanında xoşuma gəlsə, orada güman ki, heç nə ilə məşğul olmayacağam. École de Médecine-in birinci mərtəbəsində həkimlər kitabxanası yerləşir; orada çoxlu jurnallar, alman və ingilis dillərində olanlar da var və güman edirəm ki, orada çoxlu saat keçirəcəyəm.

Şarkonun kitablarından birini — almanca artıq sahib olduğum — almancadan fransızcaya tərcümədə faydalanmaq üçün dörd franka fransızca almışam. Tənbəlliyim məni artıq dəhşətli dərəcədə yandırır; son günlər özümü danlamaqdan bir saat da rahatlığım olmayıb. Elmi və subyektiv olandan başqa hər hansı qazanc barədə gözləntilərim o qədər aşağı qoyulub ki, bunda mən heç bir məyusluq yaşaya bilmərəm.

Dünən nə etdiyimi demək olar xatırlamıram. On yeddisindəki teatr axşamından miqrenim var idi. Bilmiş ol ki, gecə səkkizdən on ikiyə qədər oynayırlar! misli görünməmiş istidə. Con ilə idim; ən alçaq (yəni ən yüksək) yer bir frankdır, biz bir frank əlliyə idik, quatrième loge de côté, həqiqətən biabırçı göyərçin yuvası lojalar, yan tərəfdə, ən yuxarı qalereyada, orada insan tək olduğunu hiss edir, amma bundan artıq heç nə. Yalnız bizim Hamburq teatr axşamını xatırla. Diqqətimi çəkdi ki, heç bir xanım tualeti nümayiş etdirilmirdi — güman ki, onlar operaya saxlanılır. Musiqi yoxdur, orkestr yoxdur; pyesin başlanması işarəsi pərdə arxasından çəkiclə vurulan üç zərbədir. «Le Mariage forcé», «Tartuffe» və «Les Précieuses ridicules» oynayırdılar, hamısı Molyerdən; qadınları heç anlamasam da, kişiləri isə yalnız yarıbayarı anlasam da, parlaq oyundan böyük zövq aldım. «Tartuffe»-ni bilirdim, son pyesdə isə dialoqdan çox hər iki Koklenin komik oyunu diqqət çəkirdi. «Tartuffe»-də dialoqun hər uzun nitqindən sonra əl çalınırdı. Miqrenim məni teatra tez-tez getməkdən bir az çəkindirdi; onu fransız dərsi kimi istifadə etmək istəyirdim, yoxsa mənimlə heç kim danışmır, və inanıram ki, bu bədbəxt səslərlə işim hər gün daha da pisləşir. İndidən desəm ki, heç vaxt dözülə bilən bir «Accent»ə çatmayacağam, güman edirəm, yanılmıram, amma ən azı düzgün sözlər qurmaq əldə olunmalıdır.

O yol — təsvirini sənə borclu qaldığım — məni üç gün əvvəl Senanın üzərindən, nazirliklərin olduğu Orse sahili ilə Invalidlər kilsəsinin yanından keçərək, Parisin ən zadəgan məhəlləsi olan Yelisey çöllərinə gətirdi — Conun deyəcəyi kimi, orada bir dükan yoxdur və yalnız ekipajlar gəzir. Zadəgan xanımlar orada özlərindən və ərlərindən başqa dünyanın mövcudluğunu inkar etmək, ya da ən yaxşı halda lütfkarlıqla gözardı etmək istəyən bir ifadə ilə gəzirlər; prospektin bir tərəfini uzun bir park əmələ gətirir ki, orada ən şirin uşaqlar fırfıra qamçılayır, karuseldə fırlanır, təlxəyə tamaşa edir, ya da təkələrin çəkdiyi arabaları özləri sürürlər. Skamyaların üstündə uşaqlarını əmizdirən süd anaları və uşaq baxıcısı qızlar otururlar; uşaqlar yaranan ixtilaflar zamanı fəryad edərək onlara pənah aparırlar. Mən yazıq Mitsini xatırladım və çox, çox qəzəbləndim və inqilabi düşüncələrlə doldum. Bu belə davam edir Konkord meydanına qədər ki, onun ortasında Luksordan gətirilmiş əsl obelisk durur. Təsəvvür et, əsl obelisk, ən gözəl quş başları və oturan kiçik adamlar və başqa heroqliflərlə bəzədilmiş, ətrafındakı səfil xalqdan düz üç min il qocadır, bir kralın şöhrətinə ucaldılmış ki, onun adını indi yalnız az adam oxuya bilir və əgər bu daş onu saxlamasaydı, bəlkə də unudulmuşdu. Konkord meydanına Tüilri bağı qovuşur — onu öz Vyana meydanımız kimi təsəvvür edə bilərsən, iki qala qapısı arasında (Xalq bağı və iki muzey ilə), sonra isə Luvr. Bəli, doğrudan, dünən Luvr muzeyində idim, ən azı qədim şöbədə: orada saysız-hesabsız yunan və Roma heykəlləri, məzar daşları, yazılar və qalıqlar var. Ayrı-ayrı çox gözəl şeylər, qədim allahlar saysız dəfələrlə təmsil olunublar; məşhur qolsuz Milos Venerasını da görmüşəm və ona yerli adətə uyğun kompliment etmişəm. Xatırlamışam ki, qoca Mendelssohn («M. ailəsi»ndəki ata) Parisdən onun haqqında yeni bir sərgilənmə kimi xəbər vermişdi, heç bir heyranlıq göstərmədən. İnanıram ki, heykəlin gözəlliyi sonradan kəşf olunub və burada çox şey şərti razılaşmaya əsaslanır. Mənim üçün bu şeylərin estetik dəyərindən çox tarixi dəyəri var. Məni ən çox çoxsaylı imperator büstləri cəlb etdi, bəziləri əla xarakteristikalıdır. İmperatorların çoxu bir neçə dəfə təmsil olunub və bir-birinə heç bənzəmirlər. Burada yəqin ki, çox fabrik işi və çox maniera var. Mənim yalnız Assuriya və Misir otaqlarına ən ötəri nəzər salmağa vaxtım qaldı ki, onlara hələ bir neçə dəfə baş çəkməliyəm. Orada Assuriya kralları vardı — ağac boyda, şirləri qucaq iti kimi qucağında tutan; gözəl daranmış saçlı qanadlı insanbaşlı buğalar; mixi yazılar elə səliqəli idi, sanki dünən işlənib; Misirdə alovlu rənglərlə boyanmış barelyeflər, bütöv kral kolossları, əsl sfinkslər — yuxudakı kimi bir dünya.

Bu gün eyni dolanbac yolu üç gün əvvəlki kimi, amma Senanın əks istiqamətində getdim; sənin srağagünkü planında o tərəf çəkilməyib. Mən Parisin ən dəli-qaval küyünün ortasına düşdüm, nəhayət, tanış bulvarlara və Rişelye küçəsinə çıxmağı bacardım. Respublika meydanında respublikanın nəhəng heykəlini gördüm, üzərində 1789, 1792, 1830, 1848 və 1870-ci illərdən təsvirlərlə. Respublikanın həyatı belə kəsik-kəsik olub. Dünən Fransada (və Parisdə) təkrar seçkilər idi ki, bütün respublikaçılar bunun üçün birləşmişdilər; çünki ilk seçkilərdə oportunistlərlə radikallar arasındakı parçalanma ucbatından demək olar hamısı monarxistlər seçilmişdi. Qəzet satıcılarının qışqırığı bu gün qulaqbatırıcı idi, bəzi qəzetlər dördüncü və beşinci nəşrdə çıxırdı və mən özüm iki belə qəzet aldım. Təkrar seçkilər, təbii ki, indi respublikaçı keçdi.

Parisdən məktublarım sənin xoşuna gəlirmi? Elə xəbərlər və təsvirlər çox olur ki, ürək sözünə yer qalmır.

İndi səkkiz gündür ki, səni görmürəm və hələ də hər gün inanıram ki, bu gün səni görməyə nail olacağam. Yenə təsəvvür edə bilmirəm ki, necə görünürsən! Bəlkə Berlinə getsəm daha yaxşı olardı? Hər şənbə axşamı yola düşərdim və bazar günü sənin yanında qalardım. Vandsbek dövrünün böyük qazancı — bədən gümrahlığı və ruhi sakitlik — hələ qalır, amma mən özümü sevincləndirə bilmirəm; bunun üçün çox aşiqəm və çox ağıram.

Kiçik xəbərlərdən: qəhvə burada hər yerdə əla və uşaqlar da sizin San-Fransiskodan gələn köynək-bluzlarınız kimi köynək-bluzlar geyinirlər. Təsəvvür et, üç tualet ləvazimatı (bir az pudra, bir az qətran və ağız suyu) üçün burada üç frank əlli ödədim! Bəs insan necə qənaət edə bilsin?

Sən diş işindən heç yazmırsan? Mənə hər şeyi yaz. Axırıncı məktubun heç imzalanmamışdı, amma yenə də sənin idi, çünki mənə başqa kim bu qədər hərarətlə yaza bilər?

Sənin sadiq Ziqmundun