Məktub 2 — 27 iyun 1882, Vyana

Çərşənbə axşamı, 1882-ci il iyunun 27-də, səhər çağı laboratoriyada

Mənim şirin qızım

İş dəftərimdən bir neçə vərəq qoparmışam ki, təcrübəm davam edərkən sənə yaza bilim. Qələm professorun iş masasından oğurlanıb; ətrafımdakılar mənim analizlərimi hesabladığımı güman edirlər; indicə birisi gəlib on dəqiqə məni saxladı. Yanımda ağılsız bir yoxsullar həkimi daha da ağılsız bir məlhəmi yoxlayır — sağlamlığa zərərli nəsə ehtiva etmir, deyə; qarşımda isə aparatımda qaynama gedir, keçirməli olduğum qaz qabarcıqları köpüklənib qabarırlar. Bütün bunlar yenə əl çəkməyi, gözləməyi nəsihət verir: kimyanın üçdə ikisi gözləməkdən ibarətdir, həyat da güman ki, belədir; ən gözəli isə odur ki, insan özünə gizlicə bir zövq nəsib edir — elə indi mənim etdiyim kimi. Şirin məktubun o qədər gözlənilməz gəldi ki, ikiqat sevinclə qarşılandı; uca ağaclarınızdan, gözəl bağınızdan, eləcə də əziz cümlələrindəki sevimli çaş-başlıqdan məmnunluq duydum. Diqqət et, qızım, siyirtmələrin hamısı yenə qaydaya düşəcək — ümid edirəm ki, yeni bir qaydaya. – – – İndi də nəsə demək istəyirdim, amma son dərəcə ağılsız bir qonşu məni bir civa duzu haqqında söhbətə çəkdi. Allah onu bunun üçün lənətləsin.

Beləliklə, məktubun bu günkü pis havanı tərəzidə üstələyir; içimdə günəş işığı və mavi səma var, bayırda isə duman və çisəntili yağış. Niyə düşünürsən ki, bu dəfə istifadə etdiyin ünvan diqqəti cəlb edir? Burada o, ən rahat ünvandır; bəlkə, Vandsbekdə diqqəti cəlb edir, deyirsən? Məktubun (artıq «şirin» demək istəmirəm; Berlin Akademiyasına məhəbbətli sifətlərin sayının artırılması üçün müraciət edəcəyəm — onların bu qədər qıtlığını çəkirəm) Hamburq poçt möhürü daşıyırdı. Vandsbek o qədər yaxındırmı? Dənizi artıq görmüsən? Ona mənim adıma gözəl bir salam çatdır – biz hələ bir yerdə olacağıq. Quru yerlə dəniz birlikdə işləməlidir ki, qızım çiçəklənsin və uzaqlıq ona xoş gəlsin. Mən o qədər lovğayam ki, artıq onu vətən kimi qəbul etmək istəmirəm. İnsan sevildiyini biləndə necə də cəsur olur!

Yazıq Minna beş səhifəlik bir məktubu elə həmin andaca uydurmalı olub. Martacan ona nə təhlükəli şeylər yazıb? Eli mənim haqqımda nələr yazır, mənə də bildir. Yəqin ki, çox şən alınıb.

Martacan, məni indi tənbilləşdirirsən. Gündüz işləyirəm, amma axşam saatlarında kitabı əlimə almağa tam gücsüzəm. Bədii əsərlər isə xoşuma gəlmir: özümün yaşadığı gözəl bir hekayə tanıyıram; uca elmə isə dərin bir ehtiram ərz edib belə deyirəm: «Uca elm, mən Sizin ən itaətkar qulunuz kimi qalıram, Sizə hörmətlə bağlıyam; amma bunu pis qarşılamayasınız: Siz mənə heç vaxt mehriban nəzər salmadınız, heç vaxt bir təskin söz demədiniz; mən yazanda cavab vermirsiniz, danışanda eşitmirsiniz; mən başqa bir xanım tanıyıram ki, onun yanında Sizdən daha çox dəyərəm; o, hər xidmətimi yüzqat əvəz qaytarır; onun da, Sizin kimi minlərlə yox, cəmi bir qulu var. Hazırda o biri — iddiasız və lütfkar xanıma üz tutduğum zaman məni anlayacaqsınız. Qayıdana qədər məni yadınızda yaxşı saxlayın. Martaya yazmalıyam.»

Martacanı hər gün görüb onunla danışa biləcəyim zaman bu, güman ki, dəyişəcək. O iki xanım onda sülh içində anlaşacaqlar; məğrur və əlçatmaz olanı isə razı olmalı olacaq ki, məhəbbətli və təvazökar xanımın xeyrinə xərac-töycü ödəsin.

Dünən dostum Ernst von Fleyşlin yanında idim; Martacanı tanımadığım müddətdə ona hər cəhətdən həsəd aparırdım. İndi isə mənim bir üstünlüyüm var. Güman edirəm ki, o, on-on iki ildən bəri onunla yaşıd olan, qeyri-müəyyən müddət onu gözləmək istəyən, lakin mənim bilmədiyim səbəblərdən arası pozulmuş bir qızla nişanlıdır. O, təbiətin və tərbiyənin öz ən yaxşısını işlədiyi çox seçkin bir insandır. Zəngin, bədən tərbiyəsinin bütün növlərində yetişmiş, enerjili çöhrətində dahi möhürü daşıyan, gözəl, incəqəlbli, bütün istedadlarla mükəmməl və ən çox işdə orijinal rəy ortaya qoya bilən birisi olaraq o, həmişə mənim idealım olub; biz dostlaşanda və onun bacarığına, nüfuzuna saf sevinc duymaq haqqı qazananda rahatlığa qovuşdum. Bu dəfə ona öz polemik əsəri haqqında rəyimi apardım; o, mənə yaponların «Qo» oyununu öyrətdi və sanskrit dili öyrəndiyi xəbəri ilə məni təəccübləndirdi. Bunun gizli saxlanılmasını vəd etməli oldum; amma dərhal bildim ki, Marta üçün bu sirr, digər daha mühüm sirlər kimi, qüvvədə deyil. Sonra otağa göz gəzdirdim, məndən üstün dostumu düşündüm və mənə belə bir fikir gəldi: o, Marta kimi bir qızla nələr edərdi; o cövhərə necə bir qaş yeri verərdi; bizim sadə Kalenberqdən belə heyran qalan Marta Alplərə, Venesiyanın su yollarına, Romadakı Müqəddəs Pyotr kilsəsinin əzəmətinə necə heyran olardı; sevgilisinin nüfuz və təsirindən pay almaq ona nə qədər yaxşılıq verərdi; o kişinin məndən qabaqda olduğu doqquz il onun həyatının bir o qədər misilsiz xoşbəxt ili demək olardı — mənim isə gözləməli olduğum gizlilikdə və az qala acizlikdə keçəcək doqquz səfil ilin qarşılığında. Özümə əzab olaraq təsəvvür etməli oldum ki, hər il iki ayını keçirdiyi Münhendə, oranın ən seçkin dairələrində oturan o, Martanı onun dayısının yanında görməsi nə qədər asan ola bilərdi. Martanın ona necə xoş gələcəyinə maraq duydum. Sonra isə birdən bu xəyal qurğusunu qırdım: mənə aydın oldu ki, sevgilimi, o mənim yanımda tam yerini tapmasa da, güzəşt edə bilmərəm. Martanın nişanımız saatında imtina etdiyi xoşbəxtliyin bir hissəsini sonradan qazanarıq. Qızım çox uzun müddət gənc və gümrah qalacağına, doqquz ildən sonra da indi bacardığı kimi yeni və gözəl şeylərə məlahətlə heyran qalacağına söz verməlidir. Marta ev qayğıları içində əriyib getməyəcək; Marta Lizet deyil. Məgər mən də bir dəfə layiq olduğumdan daha yaxşı bir şeyə sahib olmamalıyam? Marta mənim olaraq qalır.

Əziz qızıma ürəkdən bir salam —

Ziqmunddan