Məktub 47 — 20 yanvar 1886, Paris

Paris

Mənim sevgilim!

Dünən gecə saat on ikidə sənə yazmaq qərarına gəlmişdim, lakin kibrit tapa bilmədim və ay işığı altında gözəl geyimlərimi çıxarıb yatmağa getməyə məcbur oldum.

Deməli, hər şeyə növbə ilə başlayaq. Şənbə günü Şarko əvvəlcə Rikkettiyə müraciət etdi və onu çərşənbə axşamına, yola düşmədən əvvəlki günə dəvət etdi. O, əvvəlcə qorxaraq dəvəti rədd etdi, amma axırda axşamı ziyafətə həsr etməyə razı oldu. Sonra Şarko mənim yanıma gəldi və mərasimə dəvətini təkrarladı. O anda dərin şadlıq hissi keçirirdim. Sonra bazar günü üçün vaxt təyin etdi ki, o zaman əsərlərinin almancaya tərcüməsi barədə işgüzar danışıqlar aparaq. İlk vaxtlar onun evində müəyyən sıxılma hiss edirdim. Lakin bu, səninlə bölüşmək istədiyim hər şey deyil. Sənə onun iş kabinetinin necə göründüyünü danışmaq istəyirəm. O, bütün gələcək mənzilimiz qədər böyükdür və içində qürurla, ləyaqətlə yaşadığı sehrli bir qala təsiri bağışlayır.

Onun kabineti iki hissədən ibarətdir. Bir hissə — böyük hissə — elmin xidmətindədir və onun üçün nəzərdə tutulub, kiçik hissə isə rahat istirahətə meyil oyadır. Divardakı iki ustalıqla düzəldilmiş çıxıntı onun kabinetini iki hissəyə bölür. Qapını açanda ilk olaraq bağa açılan nəhəng üçtaylı pəncərə görürsən. Pəncərə şüşə üzərindəki rəngli rəsmlərlə diqqəti cəlb edir. Divarlar boyu əhəmiyyətli yeri iki yaruslu nəhəng kitabxana tutur. İkinci yarusa hər iki tərəfdə yerləşən nərdivanlar aparır. Solda divarın yanında jurnallar və sıra ilə düzülmüş kitablarla nəhəng uzun masa dayanır. Daha kiçik masa qovluqlar və əlyazmalarla məhz böyük pəncərənin qarşısındadır. Qapıdan bir az aralı, sağda parlaq vitrajlı pəncərədir və onun qarşısında kitablar və əlyazmalarla dolu Şarkonun yazı masası, onun kreslosu və xeyli sayda stul var. Kabinetin digər hissəsində kamin, masa və hind və çin mənşəli antikvar əşyalarla dolu şkaflar var. Divarlar qobelenlər və tablolarla doludur. Hər şeydə gözəllik və təbiilik. Digər otaqlarda tələsik gördüklərim — çoxlu tablolar, qobelenlər, xalılar, əyləncəli nadir əşyalar. Bir sözlə, muzey, daha heç nə.

Şarko hələ çərşənbə axşamı günün birinci yarısında bizim əhdimizi xatırlatdıqdan sonra, günortadan sonrakı bütün vaxtı ona hazırlaşmaqla keçirdik. Dəhşətli dərəcədə xəsisliyi ilə seçilən Rikketti arvadının onu inandırmasına imkan verdi ki, bu ziyarət üçün yeni şalvar və yeni şlyapa tam kifayətdir. Guya frak olmadan, redinqotda cəmiyyətdə görünmək olar. Nəticədə, həmin axşam fraksız olan yeganə adam o idi.

Mənim geyimim qüsursuz çıxdı: ağ jileti Hamburqdan olan düyməli gözəl qara jiletlə əvəz etdim. Frakı ilk dəfə həmin axşam geyindim, bundan əlavə özümə yeni köynək, bir cüt ağ əlcək aldım, çünki yuyulmuş əlcəklər artıq əvvəlki kimi gözəl deyildi. Sonra saçlarımı bərbərxanada düzəltdim və həddindən artıq uzanmış saqqalımı fransız tərzində qısaltmaq qərarına gəldim. Ümumiyyətlə, həmin gün on dörd frank xərclədim. Bunun əvəzində olduqca layiqli görünürdüm və, mənimcə, yaxşı təsir bağışlayırdım; gecikməmək üçün xərcini bərabər bölüşdüyümüz arabada vaxtından əvvəl gəldik. Rikketti dəhşətli dərəcədə həyəcanlanırdı, baxmayaraq ki, onun müvəffəqiyyəti təmin edilmişdi; mən isə kokainin kiçik dozasının köməyi ilə tamamilə sakit idim, baxmayaraq ki, biabır olmaqdan qorxmaq səbəblərim var idi. Axşama ilk biz gəldik və sahiblər çıxana qədər gözləməli olduq. Bu vaxt ərzində biz möcüzəli otaqlara tamaşa edirdik. Amma sahiblər də çıxdılar və dərhal maraqlı söhbət başladı.

Mösyö və madam Şarko, madmuazel Jann Şarko, mösyö Leon Şarko, gənc mösyö Dode, Alfons Dodenin oğlu, professor Bruardel, məhkəmə-tibbi ekspert, ağıllı, intellektual baş; mösyö Ştraus, Pasterin assistenti, vəba tədqiqatları ilə geniş məlum; Liondan olan professor Lepin, fransız klinik həkimlərinin ən nüfuzlularından biri, kiçik, xəstəhal adam; mösyö Jil de la Turet, Şarkonun əvvəlki assistenti, indi isə — Bruardelin, Cənubi Fransanın əsl yerlisi, institutun hörmətli üzvü, riyaziyyatçı və astronom — o, almanca danışmağa başladı, sonra isə məlum oldu ki, norveçlidir; sonra Şarkonun qardaşı gəldi, cənab professor Vulpian və adlarını bilmədiyim, bir-birinə bir az bənzər başqa cənablar. İtalyan rəssam Toffano da vardı. Yaxşı, güman, indi sənə maraqlıdır ki, mən belə parlaq cəmiyyətdə necə davrandım? Olduqca layiqli: mən əsərlərini bildiyim professor Lépinə müraciət etdim və onunla uzun söhbətə başladım, sonra Ştraus və Jil de la Turet ilə. Sonra madmuazel Şarkoya fincan qəhvə təklif etdim, bir az sonra pivə içdim, trubka çəkdim və özümü çox rahat hiss edirdim, əgər bir narahatlıq baş verməsəydi. Mən qonaqlarla sərbəst ünsiyyətdə idim və özümü əla hiss edirdim, yad insanlarla rahat söhbət apararaq. Amma birdən professor Lepin məni işlədiyi Liona dəvət etdi və mən gəlməyə şadlıqla razı olardım, amma o zaman Vyana alimləri arasında şəxsi münasibətlər haqqında danışmaq lazım gələrdi və insan istər-istəməz diqqət mərkəzinə düşərdi. Rikketti isə məhz madmuazel və madama qulluq edirdi və onlar ondan valeh oldular. Sonra madam soruşdu ki, hansı dilləri bilirəm. Cavab verdim: alman, ingilis, bir az ispan və fransız — tamamilə pis. Madam fransızcanı kifayət qədər bildiyimi söylədi və Şarko onu təsdiqlədi, baxmayaraq ki, dedi ki, mən həmişə dərhal söhbətçinin fikrini anlayıb tutmuram. Mən razı oldum ki, həqiqətən çox vaxt eşidiləni yalnız otuz saniyədən sonra başa düşürəm və bunu tabesin, onurğa beyni quruluğunun xəstəlik əlamətinə bənzətdim, bu isə mənə qarşı şəfqət doğurdu.

Müəyyən ölçüdə mən nailiyyətlərimdən və ya, ən azı, kokainin nailiyyətlərindən çox razıyam. Həmin axşam mən meyitxanada professor Bruardelin kursunu dinləmək icazəsi aldım və artıq bu gün bunu etdim. Mühazirə əla idi, baxmayaraq ki, onun mövzusu zəif sinirlər üçün az uyğundur, çünki bu, hansısa faciəvi hadisə haqqında özünəməxsus hekayətdir, «şəkillərin göstərilməsi» ilə müşayiət olunan, Paris qəzetlərində yazdıqları kimi.

Bəlkə, səni madam və madmuazel Şarko haqqında təəssüratlarım maraqlandıra bilər. Madam — kiçik boyda, yumru, canlı, ağ pudralı saçlı, nəzakətli, o qədər də zərif görünüşlü olmayan. Sərvət ona miras gəldi, Şarko tamamilə kasıb idi, onun atası isə saysız-hesabsız milyonlara sahib idi. Madmuazel Şarko tamamilə başqadır, o da kiçikdir. O, öz dahi atasının tam və, bununla belə, olduqca gülməli bənzəridir. Buna görə də o, elə maraqlıdır ki, gözəl olub-olmadığını düşünmək belə lazım deyil. Ona təqribən iyirmi yaşı var, o, təbii, ünsiyyətcildir. Doğrudan, mən onunla təkcə bir-iki söz söylədim, çünki daha yaşlı cənablara müraciət edirdim, lakin Rikketti ona çox diqqət göstərdi. O, ingiliscə və almanca başa düşür. Lakin sənin sayəndə artıq kimisə sevə bilmirəm. Əks halda məhəbbət macərası baş verə bilərdi. Şirnikləndirməyə uymaq üçün güclü vəsvəsə izah olunandır və təhlükəsizdir: axı gənc qız heyranlıq doğuran bir kişiyə oxşayır. Bu haqda doyunca gülmək olardı, çünki onda mənim məhəbbət macəraları təcrübəm daha zəngin olardı, lakin bu, baş vermədi.

Bununla belə, bilmək istərdim ki, bu, sonuncu dəvətdirmi? Düşünürəm ki, bəli, çünki bunu müəyyən ölçüdə Rikkettiyə borcluyam.

Ürəkdən öpürəm.

Sənin Ziqmundun.