Məktub 12 — 29 avqust 1883, Vyana

Vyana, 20 avqust 1883, çərşənbə günü, axşam

Mənim sevimli Martam

Sənin şirin, ağıllı məktubun və Vandsbek bazarının əla təsviri məni çox sevindirdi və davamlı yaxşılaşmağımla bir yerdə — zökəm olmasaydı, özümü tam yaxşı hiss etdiyimi deyə bilərdim — tam yerinə düşdü. Sən az qala «Faust»dakı Vaqner kimi düşünürsən — o gözəl gəzinti səhnəsində; mən də Dr. Faustun ali yumşaqlığı ilə cavab verməliyəm: «Burada mən insanam, burada buna haqqım var.» Amma xeyr, sevgilim, tam haqlısan: xalqın əylənməsinə baxmaq gözəl və ruhyüksəldici deyil; ən azından bizim artıq buna zövqümüz yoxdur; bizim xəyallarda gördüyümüz, yaxud artıq daddığımız əyləncələr — bizə sığınan sevgili ilə bir az söhbət, düşüncə və duyğularımızı toxunulacaq qədər aydınlıqla gözümüzün önünə qoyan oxu, gün ərzində bir iş görmüş olmaq şüuru, bir problem aydınlaşanda duyulan yüngüllük — bunların hamısı ondan o qədər fərqlidir ki, sənin təsvir etdiyin kimi belə bir tamaşadan dərindən zövq almaq sünilik olardı.

Amma indi üzr istə — öz-özümdən sitat gətirərkən; yadıma düşür ki, «Karmen» tamaşasında nə düşünmüşəm: səfil kütlə doyunca əylənir, biz isə imtinadayıq. Biz bütövlüyümüzü qorumaq üçün imtina edirik; sağlamlığımızla, həzz qabiliyyətimizlə, oyanmalarımızla qənaət edirik; nə isə üçün özümüzü saxlayırıq — nə üçün olduğunu özümüz də bilmirik; təbii həvəslərin fasiləsiz boğulması adəti isə bizə təkmilləşmişlik xarakteri verir. Biz həm də dərindən duyuruq və ona görə özümüzdən az şey tələb edə bilərik; niyə sərxoş olmuruq? Çünki sərxoşluğun ertəsi gününün narahatlığı və rüsvayçılığı bizdə içməyin həzzindən çox xoşagəlməzlik yaradır; niyə hər ay yenidən aşiq olmuruq? Çünki hər ayrılıqda ürəyimizin bir parçası qoparılardı; niyə hər kəsi dost etmirik? Çünki onun itməsi, yaxud bədbəxtliyi bizə acı toxunardı. Beləcə, səyimiz daha çox əzabdan özümüzü qorumağa yönəlir, həzz təmin etməyə yox; və ən uca dərəcədə biz — mənim kimi, sənin kimi — ölüm və həyat bağları ilə bir-birinə zəncirlənən, bir-birinə sadiq qalmaq üçün illər boyu imtina edib arzulayan, ən əzizimizdən məhrum edən ağır tale zərbəsinə əlbəttə dözməyəcək insanlarıq. O Asra kimi yalnız bir dəfə sevə bilən insanlar. Bütün həyat tərzimizin şərti odur ki, biz kobud səfalətdən qorunmuş olaq və cəmiyyətin bəlalarından özümüzü get-gedə azad saxlamaq imkanımız açıq olsun. Yoxsullar, xalq — qalın dəriləri və yüngül təbiətləri olmasa davam gətirə bilməzdilər; təbiətin və cəmiyyətin ehtiyatda saxladığı bütün bəlalar onların sevdiklərinə yönələndə, nə üçün onlar meylləri bu qədər ciddi qəbul etməlidirlər? Başqa bir əyləncə gözləyə bilmirlərsə, anlıq əyləncəyə niyə xor baxsınlar? Yoxsullar bunu bizim kimi etmək üçün çox gücsüz, çox qorunmazdırlar. Xalqın bütün ehtiyatlılığı bir kənara qoyub doyunca kef çəkdiyini görəndə həmişə düşünürəm ki, bu, bütün vergilərin, epidemiyaların, xəstəliklərin, ictimai quruluşun nöqsanlarının onları belə müdafiəsiz vurmasının əvəzində onlara düşən təzminatdır. Bu fikirləri daha da davam etdirmək istəmirəm, amma göstərmək olardı ki, «xalq» bizdən tamam başqa cür hökm verir, inanır, ümid edir və işləyir. Adi adamın psixologiyası mövcuddur ki, bizimkindən xeyli fərqlənir. Onlarda bizdən çox həmrəylik də var; yalnız onlarda o canlıdır ki, biri o birinin həyatını davam etdirir, halbuki hər birimizin ölümü ilə dünya bizim üçün sönür.

Mənim sevimli qızım, bu cür söhbət sənin xoşuna getmirsə, bunu mənə qadağan et. Mənim üzərimdəki bütün təsirini bilmirsən və bizim ittifaqımızın əsas şərtlərinə və hadisələrinə bağlı bəzi şeylərdə necə sərt olduğumdan digər şeylər haqqında nəticə çıxarmamalısan. Buna tam hazıram ki, şahzadəciyim məni bütünlüklə öz himayəsinə alsın. Sevgilinin hökmranlığını isə könül xoşluğu ilə qəbul edirlər; kaş ki, artıq o yerdə olaydıq, Martacan.

Taleyi ilə bu qədər maraqlandığım qız bir neçə gündən sonra mənim üçün həyəcanlandırıcılığını itirdi. Orada bizim münasibətimizdə heç bir bənzəri olmayan çox qarışıqlıq, onun tərəfində isə çox günah var idi. Həkim kimi insan bəşər səfalətinə qarşı, doğrudan, tamamilə körləşmir — belə də olmamalıdır; amma öz xoşbəxtliyi evində olanda, adam daha az həssas olur...

Pfungenlə daim iş məsələlərində sürtünmələrim olur; artıq o yerə çatmışam ki, onunla Meynertin özü önündə belə mübahisə edirəm. Meynertin qərarlar çıxardığı bütün məsələlərdə, təbii ki, haqlı qalıram, çünki o, qəribəliklərlə və sayıqlama ideyaları ilə doludur; amma yenə də özümə deməliyəm ki, təbiətimdə zülmkar bir cizgi var, özümü tabe etmək mənə dəhşətli ağırdır. Bunu, əlbəttə, artıq bilirsən; amma buna baxmayaraq məni sevirsənsə, bununla da xoşbəxt ola bilərəm.

Günün hər boş saatını işə sərf edirəm; onun başlanğıcından narazı deyiləm; inanmıram, Martacan, ki, müvəffəqiyyətə, yaxud uğursuzluğa sənin yazdığın kimi həddindən artıq reaksiya verirəm. Üsulum barədə hələ tam aydınlığa gəlməmişəm; o, işləyir, amma onu hər zaman əlimdə saxlaya bilmirəm, hər zaman eyni nəticəni vermir.

Gecən xeyrə qalsın, mənim şirin sevgilim, sən, mənim əziz şahzadəciyim. Məktubların məni son dərəcə dirildir.

Sevməkdə davam et

Sənin Ziqmundunu