Tarixsiz — Freyd Yunqa — paranoya barədə bir neçə nəzəri qeyd haqqında

Paranoya barədə bir neçə nəzəri qeyd

Əsas vəziyyət təxminən belədir: bir şəxs (q.)? kişi ilə cinsi əlaqə arzusu qurur. Bu arzu sıxışdırılır və aşağıdakı formada yenidən üzə çıxır: kənardakılar deyirlər ki, onun bu arzusu var, o isə bunu inkar edir. (Yaxud: cinsi əlaqə gecə onun iradəsinə zidd olaraq baş verib. Amma bu ilkin forma deyil.)

Paranoyaya xas olan bu tip sıxışdırma və yenidən üzə çıxma zamanı nə baş verir? Bir ideya — arzunun məzmunu — meydana çıxmış və qalmışdır, hətta şüursuz olmaqdan çıxıb şüurlu olmuşdur. Amma daxildən qaynaqlanan bu ideya xaricə proyeksiya edilmiş və qavranılan reallıq kimi yenidən üzə çıxmışdır; sıxışdırma özünü yenidən buna qarşı müxalifət kimi göstərə bilər. Arzu-affektinə inam göstərilməmişdir; ideyanın yenidən üzə çıxması ilə ziddiyyətli, düşmən affekt təzahür edir.

Proyeksiya izahat tələb edir. Daxili affektiv yüklənmiş prosesin xaricə proyeksiyasının şərti nədir? Normal vəziyyətə bir nəzər: ilkin olaraq şüurumuz yalnız iki növ təcrübə qeydə alır. Xaricdən — qavrayışlar (P); bunlar özlüyündə affektiv yüklənməmişdir və keyfiyyətlərə malikdir. Daxildən isə «hisslər» təcrübə edir; bunlar müəyyən orqanlarda həvəslərin təzahürləridir. Bunlar yalnız az dərəcədə keyfiyyətə malikdir, amma güclü kəmiyyət yüklənməsinə qadirdir. Belə kəmiyyət göstərən daxildə yerləşir, keyfiyyətli olan və affektsiz olan isə xaricdə lokallaşır.

Əlbəttə, bu kobud sxematikdir. Bütün psixi təsvir, düşüncə və s. prosesləri hər iki tərəfin elementlərindən ibarətdir.

P. ucuna çatan dərhal inamla qarşılaşır; psixikadan daxildən qaynaqlanan isə reallıq testinə (P.-yə reduksiyadan ibarətdir) və hisslərin xoşagəlməzlik keyfiyyətlərinə qarşı yönəlmiş sıxışdırma meylinə məruz qalır.

Cinsi həvəs ilkin olaraq autoerotikdir, sonralar yaddaş-təsvirlərinə affektiv yüklənmə, obyekt-sevgi bəxş edir. Yuxarıda güman edilən kimi bir arzu fantaziyası libidinal obyekt-yüklənməsi kimi nəzərdən keçirilməlidir, çünki şüurlu olmadan əvvəl sıxışdırmaya məruz qalmalıdır. Bu, müxtəlif yollarla baş verə bilər (müxtəlif nevrozluların əsas xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq). Əgər təsvir-məzmunu P. ucuna proyeksiya edilmişsə, onun libidinal yüklənməsi əvvəlcə ondan çıxarılmış olmalıdır. Onda o, qavrayış xarakteri daşıyır.

Paranoyada libido obyektdən çıxarılır; bunun əksi kədərdir, burada obyekt libidodan çıxarılır.

Obyektin təsvirinin itirdiyi yüklənmə əvvəlcə inamla əvəz olunur. Libidonun hara getdiyini paranoyada tapılan obyektə düşmənçilik göstərir. Bu, libido çıxarılmasının endogen qavrayışıdır. Obyekt-yüklənməsi ilə Mən-yüklənməsi arasındakı kompensasiya əlaqəsini nəzərə alaraq, ehtimal ki, obyektdən çıxarılan yüklənmə Mənə qayıtmışdır, yəni autoerotik olmuşdur.

Nəticədə paranoyak Mən hiperyüklənmiş, eqoist, meqalomanikdir. Burada güman edilən prosesin qarşılığını təşviş histeriyası verir. Histeriya çox ümumi şəkildə obyekt-yüklənmələrinin artıqlığı ilə xarakterizə olunur. Bu, həddindən artıq obyekt-sevgisidir və hətta autoerotik erkən dövrü obyekt-fantaziyalarla (başdan çıxarma) örtür. Normal obyektə ən uzaq əlaqəsi olan hər şeyi, hətta yerləri obyekt kimi götürür; buna görə histeriya yerlərə (aqorafobiya) və ya sevilənin yaxınlığına bağlanır — dementia praecox-un qeyri-sabitliyinin, səyahət həvəsinin əksinə olaraq.

Təşviş histeriyasında paranoya üçün güman etdiyimizin əksi baş verir. Xarici stimullar, yəni P., daxili affektiv yüklənmiş proseslər kimi rəftar olunur; sadəcə şifahi təsvir daxili təcrübə təsiri bağışlayır; qorxuya meyillilik. Obyekt-yüklənmələrinin Mənə — autoerotik sahəyə — sadəcə çıxarılması affektin dəyişməsi ilə (xoşagəlməzliyə) orqanik proses kimi baş verir, yəni sözdə hipoxondriyada. Yalnız bu mexanizmin sıxışdırma məqsədləri üçün istifadə edilməsi paranoya ilə nəticələnir. Beləliklə, hipoxondriya paranoya ilə əlaqəlidir, necə ki təmiz somatik təşviş nevrozu psixoanalizdən keçən histeriya ilə əlaqəlidir. Çox vaxt hipoxondriya paranoyaya yaxınlaşır, ona keçir və ya onunla qarışır.

İndi unutmaq olmaz ki, psixoanalizdə biz həmişə uğursuz müdafiə ilə məşğul oluruq. Paranoyada cəhd edilən bu müdafiə ən qaçılmaz şəkildə uğursuzluğa düçar olur, yəni libido öz obyektinə qayıdır, qalib gəlməyə çalışır və xoşagəlməzliyə çevrilməklə obyektin dönüşdüyü qavrayışlara yapışır.

Geri-dönüş mübarizəsi paranoyada digər nevrozlardakından daha aydın görünür. Libidinal yüklənmə qavrayışa çevrilmiş təsvirləri gücləndirir, onları hallüsinasiyalara dönüşdürür. Klinik mənzərə libidinal fantaziyaya qarşı bu ikincil müdafiə mübarizəsinə uyğun gəlir; bu fantaziya artıq psixi aparatın adətən yalnız reallığa giriş verən bir hissəsindən peyda olur.

Bundan başqa nəzərə almaq lazımdır ki, bir qayda olaraq bu proses yalnız qisməndir, yəni libidinal obyekt-yüklənməsinin yalnız bir komponentinə təsir edir. Bütün sıxışdırılmış libido tədricən inanca çevrilir; sayıqlama o qədər güclüdür ki, mənbəyi libidodur. Sayıqlama reallığa libido ilhamlı inancdır.

Xülasə. Proyeksiya (çevrilmə kimi və s.) sıxışdırmanın bir növüdür; burada təsvir qavrayış kimi şüurlu olur; ona aid olan affekt ayrılır və xoşagəlməzliyə çevrilməklə Mənə çəkilir. Sonra bu affekt (libidinal yüklənmə) qavrayış tərəfindən başlayaraq bir daha özünü Mənə qəbul etdirməyə çalışır.

Paranoya digər nevrozlardan daha asanlıqla normal psixi proseslərlə izah edilə bilər.

Gördüyünüz kimi, libidinal obyekt-yüklənmələri ilə Mən-yüklənmələri arasında burada müzakirə olunan münasibətlərdən dəliliyin hallüsinasiya formalarında (amentia) xüsusilə uğurlu sıxışdırma tipi üçün bir düstur çıxarmaq mümkündür. (Müqayisə edin: «Toplu qısa məqalələr»dəki köhnə təhlil.)

Xoş arzularla, Dr. Freyd

Əlində olandan artıq verən fırıldaqçıdır.