24 noyabr 1907 — Freyd Yunqa — xəstə, «Qradiva» və yaradıcılıq fantaziyası barədə

Əziz dost və həmkar,

24 noyabr 1907, Vyana, IX, Berqqasse 19

Bu gün Sizə şəxsi bir məsələ barədə yazıram. Yaxın günlərdə doktor A. Sizə baş çəkəcək. O, Sürixdə iqtisadiyyat öyrənmək niyyətində olan hüquqşünasdır, bütün həyatı boyu ağır bir pozğunluqdan əziyyət çəkmiş çox istedadlı bir adamdır. Həmkarlarımdan biri olan doktor Federnin müalicəsi parlaq uğur qazanıb. Mümkünsə, cəmiyyətinizin iclaslarında iştirak etmək üçün Sizdən icazə istəyəcək, çünki onun marağı müalicəsi ilə bitməyib. Ümid edir ki, Siz onu heç kimə keçmiş xəstə kimi tanıtmayacaqsınız və inanıram ki, Sizinlə bir neçə kəlmə söhbət etməyi səbirsizliklə gözləyir. Histerik tutmaları olan bacısı mənim xəstəmdir; qardaşla bacının eyni vaxtda analizi mənə hər cür dəyərli təsdiqlər verdi. Onların halı Sizin kəşf etdiyiniz «Qradiva»nın iki sələfini xatırladır. Şübhəsiz ki, haqlısınız. Hələ əmin deyiləm ki, Jensenin həqiqətən gənc yaşda ölmüş bir bacısı olub, yoxsa onun heç vaxt bacısı olmayıb və o, bir oyun yoldaşını həmişə arzuladığı bacıya çevirib. Ən yaxşısı ondan soruşmaq olardı, amma son məktubları o qədər darıxdırıcı idi ki, buna qərar verə bilmirəm. Povestlər həqiqətən çox maraqlıdır. «Qırmızı çətir»də «Qradiva»nın bütün atributları artıq mövcuddur: günorta əhval-ruhiyyəsi, qəbir üstündəki çiçək, kəpənək, unudulmuş əşya və nəhayət xarabalıq. Həmçinin qeyri-mümkünlük elementi, reallıqla fantaziya arasındakı eyni həddən artıq uyğunluq. Təmizlik onun yaddaşındakı kimidir, halbuki yer başqadır, yeni sevgi isə köhnəsi ilə eyni çətiri daşıyır. Bu povestin köməyi ilə görünür ki, «Qradiva»nın bəzi xüsusiyyətləri daha əhəmiyyətli bir şeyin qalıqlarıdır. Beləliklə, «Qradiva»da yalnız müqayisə üçün təsvir edilən təsadüfi milçək bəlası «Qırmızı çətir»dəki arıdan gəlir; o, ölmüş qadından bir elçi kimi peyda olur və qəhrəmanı narahat edərək onu ölümdən xilas edir. Bu povestdə yazı iyrənc dərəcədə həssasdır, amma məzmunu çox mənalıdır. Sevgi obyektlərimiz silsilələr təşkil edir, biri digərinin təkrarıdır (Palmira ustası?), və hər biri şüursuz infantil sevginin yenidən canlanmasıdır, amma bu sevgi şüursuz qalmalıdır; şüura oyan kimi libidonu irəli yönəltmək əvəzinə onu möhkəm saxlayır və yeni sevgi qeyri-mümkün olur.

Birinci povesti təxminən belə tərcümə etmək olar: Onu itirmişəm və onu unuda bilmirəm. Nəticədə başqa heç bir qadını həqiqətən sevə bilmirəm. İkinci — «Qotik evdə» — sadəcə bu fikri ifadə edir: O yaşasaydı belə, onu başqasına ərə verərək labüd olaraq itirərdim (bu da onun bacısı olmasını ehtimal edir), və yalnız üçüncüdə, bizim «Qradiva»da, o, kədərini tamamilə dəf edir: Onu yenidən tapacağam. Qoca kişidə bu, yalnız ölümün bir işarəsi və diametrik əks materialda təsvir olunan xristian axirəti ilə bir təsəlli ola bilər.

İki povestin heç birində qızın «yerişi»nə dair bir işarə yoxdur, halbuki «Qradiva»da bu var. Burada relyefə təsadüfi bir baxış müəllifin yaddaşında ölmüş qızın xatirəsini yenidən oyatmış olmalıdır. Bəs indi aşağıdakı cəsarətli qurma barədə nə düşünürsünüz? Onun kiçik bacısı həmişə xəstə olub, at ayağına bənzər ayağı olub və axsayıb, sonra vərəmdən ölüb. Bu patoloji elementi bəzəyici fantaziyadan çıxarmaq lazım idi. Amma bir gün kədərli müəllif relyefə rast gəlib və görüb ki, bu qüsuru, at ayağını gözəllik nişanəsinə çevirmək olar. «Qradiva» artıq tamamlanmışdı — arzunun yerinə yetməsi fantaziyasının yeni zəfəri. Xoş arzularla,

Sizin, Dr. Freyd