23 may 1907 — Freyd Yunqa — «Qradiva» və dementia praecox mexanizmləri barədə

Hörmətli həmkar,

23 may 1907

«Qradiva»ya verdiyiniz reaksiyanı bu qədər uzun müddət gözlədiyimə görə, yalnız belə güman edə bilərəm ki, Siz D. pr. üzərində işə qərq olmusunuz. Ona görə də soruşduğunuz məlumat üçün Sizi daha çox gözlətməyəcəyəm.

Məktubunuzda iki problem görürəm: a) libidonun obyektdən geri çəkilməsi nə deməkdir, b) paranoid xarici proyeksiya ilə digər proyeksiyalar arasında fərq nədən ibarətdir. Fikirlərimi deyim.

a) Mən hesab etmirəm ki, libido real obyektdən geri çəkilərək obyektin psixi təsvirinə keçir və bu fantaziya ilə öz autoerotik oyununu oynamağa başlayır. Tərifə görə, libido real və ya xəyali bir obyektə malik olduğu müddətcə autoerotik deyil. Mən daha çox belə düşünürəm ki, libido obyekt-təsvirindən uzaqlaşır; bununla həmin təsvir onu daxili kimi xarakterizə edən yüklənmədən məhrum olur və artıq xaricə proyeksiya edilə, sanki qavranıla bilər. Sonra bir anlıq o, sanki sakitcə qavranıla və adi reallıq yoxlamasına məruz qala bilər. «Deyirlər ki, mən cinsi əlaqəni sevirəm. Deyilən budur, amma doğru deyil!» Uğurlu sıxışdırma bu qədərini bacarardı; azad olmuş libido uşaqlıqdakı kimi bir şəkildə autoerotik təzahür edərdi. Bütün anlaşılmazlıqlarımızın mənbəyi, məncə, mənim prosesin ikiqat başlanğıcını — libidonun sıxışdırılmasına parçalanmasını və libidonun qayıtmasını — kifayət qədər aydın vurğulamamağımdır.

İndi üç mümkün hal qura bilərik. 1) Yuxarıda təsvir olunan proseslə sıxışdırma daimi olaraq uğurlu olur; onda hal D. pr. üçün xarakterik görünən gedişatı alır. Proyeksiya edilmiş obyekt-təsviri «sayıqlama ideyası»nda yalnız qısa müddət görünə bilər, libido qəti şəkildə autoerotizmə dönür, psixika Sizin çox yaxşı bildiyiniz şəkildə yoxsullaşır.

2) Ya da libidonun qayıtması baş verir (proyeksiyanın uğursuzluğu); bunun yalnız bir hissəsi autoerotizmə yönəldilir, digər hissəsi isə indi qavrayış tərəfində tapılmalı olan və qavrayış kimi rəftar edilən obyektə qayıdır. Onda sayıqlama ideyası daha da güclənir və ona qarşı müqavimət getdikcə daha şiddətli olur; bütün müdafiə döyüşü reallığın rədd edilməsi kimi yenidən başdan-başa vuruşulur (sıxışdırma rədd etməyə çevrilir). Bu bir müddət davam edə bilər; sonda yeni gələn libido autoerotizmə yönəldilir ya da onun bir hissəsi proyeksiya edilmiş obyekt-arzuya qarşı yönəlmiş sayıqlamada daimi olaraq fiksasiya olunur. Müxtəlif qarışıqlarda paranoid D. pr.-da baş verən budur; şübhəsiz ki, bu, ən az təmiz və ən çox rast gəlinən tipdir.

3) Ya da sıxışdırma tamamilə uğursuz olur — bir müddət obyekt-arzunun proyeksiya edilməsinə qədər uğur qazandıqdan sonra. Yeni gələn libido indi qavrayışa çevrilmiş obyekti axtarır və ən şiddətli sayıqlama ideyalarını inkişaf etdirir; libido inanca çevrilir və Mənin ikincili dəyişməsi başlayır. Nəticə təmiz paranoyadır; burada autoerotizm inkişaf etmir, lakin onun mexanizmi yalnız tam D. pr.-a qədər uzanan silsilə əsasında izah edilə bilər.

Bu üç sxemi belə təsəvvür edirəm. Bunun nə qədəri klinik olaraq nümayiş etdirilə bilər, yəni reallıqda mövcud olduğu göstərilə bilər, Siz görəcəksiniz. Hazırda qeyd edirəm ki, autoerotizmə qayıtma ən çox təmiz D. pr.-da uğurlu olur. Sizin məlumatlarınız çox inandırıcıdır. Yeri gəlmişkən, Bleylerin etdiyi kimi, bu mexanizmlərin yalnız D. pr.-da nümayiş etdirilə biləcəyinə, həqiqi paranoyada isə yox, inana bilmədiyimi təkrar edirəm.

b) Mənə daha az aydın olan — çünki son hallar barədə təəssüratım yoxdur — bu problemlə bağlı öz fikirlərimdir, yəni paranoid proyeksiyanın histerik və amentik proyeksiya ilə əlaqəsi. Ən təmiz hallüsinasiyalı reallaşma, şübhəsiz ki, sonuncuda baş verir; burada sıxışdırma yoxdur və libido ilə həddindən artıq yüklənmiş arzu olunan obyektin təsviri geriləmə yolu ilə birbaşa qavrayışa çevrilir. Burada isə əksinə, ziddiyyətli Mənin və reallığın sıxışdırılmasına rast gəlirik. Və dəyərin tərsinə çevrilməsi yoxdur. Həzz həzz olaraq qalır və paranoyada olduğu kimi xoşagəlməzliyə çevrilmir. Bu tipin onda iki fərqləndirici xüsusiyyəti var — köhnə təhlilimə baxın —: arzu-obyektinin sıxışdırılmaması, libido (hipervalent) obyekt-təsviri ilə qalır. Bu tip qəflətən başlayır; paranoyada (D. pr.) olduğu kimi uzun sürən mübarizə və xroniki inkişaf yoxdur.

Histeriyada analoji proses — arzu-təsvirinin hallüsinasiyası və Mənin məğlub edilməsi — hiperyüklənmiş obyekt-təsvirindən qavrayışa geriləmə ilə törədilən qısa episodik tutmada baş verir. Bu qeyri-sabitlik histeriyaya xasdır: sıxışdırılan sıxışdırana çevrilir — amma yalnız müvəqqəti. Lakin hər hansı histeriya halı yuxarıda təsvir olunan xarakterdə kəskin hallüsinasiyalı psixoza keçə bilər.

Paranoyada (bu nəzəri anlayış olaraq qalır; D. pr. isə mahiyyətcə klinik anlayış görünür) arzu-obyektinin təsviri heç vaxt geriləmənin törətdiyi artırılmış libido-yüklənməsi vasitəsilə birbaşa reallaşmır. Burada əvvəlcə azaldılmış libido-yüklənməsi ilə proyeksiya yolu ilə sıxışdırma gəlir; hallüsinasiyanın sıxışdırmadan sonra qayıdan libido ilə gücləndirilməsi isə ikincilidir. İddia edirəm — baxmayaraq ki, bu, yalnız yaxşı düşünülmüş bir sxemin köməyi ilə nümayiş etdirilə bilər — geriləmə və proyeksiya fərqli proseslərdir və həm də fərqli gedişat tuturlar. Paranoyaya həm də o xasdır ki, geriləmə bu qədər azdır; arzu-ideyası söz kimi, eşitmə yolu ilə — yəni düşüncə prosesləri ilə gücləndirilmiş şəkildə qavranılır, vizual təsvir kimi yox. Hələ də şübhəsiz ikincili vizual hallüsinasiyaları anlaya bilmirəm; onlar ikincili geriləmə kimi görünürlər.

Libidonun taleləri, onun Mənə və obyektə nisbətdə harada yerləşdiyi, sıxışdırmanın dəyişmələri, onları nəyin törətdiyi və hansı ritmdə baş verdiyi — bütün bunlar şübhəsiz ki, nevropsixozların və psixozların xarakterini müəyyən edir.

Bu çətin məsələlərdən sonra daha sadə bir şey. Altı yaşlı qızınızda, yəqin ki, bu arada müəyyən etmisiniz ki, tutma şüurlu hala gəlmiş bir fantaziyadır — təhlildə mütəmadi olaraq aşkar edilən və məni uşaqlıqda ümumiləşdirilmiş travmaların mövcudluğunu güman etməyə yanlış yönəldən bir şey. Terapevtik vəzifə uşağın cinsi biliklərini hansı mənbələrdən aldığını nümayiş etdirməkdən ibarətdir. Bir qayda olaraq uşaqlar az məlumat verir, lakin biz onlara dedikdə təxmin etdiyimizi təsdiqləyirlər. Ailələrin sorğu-sualı vacibdir. Uğurlu olduqda ən ləzzətli təhlillər meydana çıxır.

Bleylerə gəldikdə, əlavə etməliyəm: «Üç məqalə» autoerotizmin aydın mənzərəsini verir. İstəsəniz, psixi baxımdan neqativ.

Uşağın danışmamasının başqa bir səbəbi də budur ki, Sizin müşahidəniz göstərdiyi kimi, o, dərhal və tamamilə transferə girir.

Mənim Görlitz pasiyentim, bütün səhvlər kimi, çox ibrətamizdir. Diaqnoz qoyduğumuz hər şey hələ də mövcuddur, üstəlik D. pr. «Qradiva»da bəhs etdiyim, həndəsəyə sığınan gimnaziya şagirdim ən gözəl obsessiyaları, ən möhtəşəm fantaziyaları göstərdi. Onun cinsiyyət orqanları da infantil qalmışdır; bir neçə ay əvvəl onu yenidən apatik demensiya vəziyyətində gördüm.

Xoş arzularla, cavabınızı gözləyərək,